De legende van Shamaran is wijdverbreid in Noord-Koerdistan en is te zien op Netflix!
De naam Shamaran is samengesteld uit twee woorden: sha, wat koningin betekent, en maran, wat slangen betekent – Shamaran betekent dus “koningin der slangen”.
Onder de bevolking heerst het wijdverbreide geloof dat Shamaran de godin van de kennis en de bewaakster van geheimen is. Het verhaal van Shamaran is diep geworteld in de cultuur van Noord-Koerdistan en veel mensen zijn er zeer vertrouwd mee. In sommige gebieden hangt haar afbeelding zelfs in de slaapkamers van jonge mannen en vrouwen.
Shamaran is vooral bekend in de regio Mardin, waar afbeeldingen van haar op veel plaatsen in de stad te zien zijn, waardoor ze een symbool van het gebied is geworden. Hoewel de precieze geschiedenis van Shamaran onbekend is, lijkt deze godin ouder te zijn dan de komst van het christendom, het jodendom en de islam onder de bevolking.
Ze is een overblijfsel uit een tijd waarin Koerden in vele goden en engelen geloofden. Net als veel oude culturen geloofden de Koerden dat elke godheid macht had over verschillende aspecten van het menselijk leven en het milieu. Zoals te zien is op traditionele afbeeldingen, heeft Shamaran het hoofd van een mooie vrouw en de benen en staart van een slang.
Het verhaal gaat als volgt: “Er was eens een jongen genaamd Tamasp. Hij groeide op tot een lange en knappe man en was de zoon van een arm gezin van houthakkers. Op een dag, terwijl hij hout hakte in het bos, viel Tamasp per ongeluk in een put en raakte gevangen, zonder te kunnen ontsnappen. Wanhopig vond hij een klein gat in de putwand en vergrootte het met zijn mes. Hij kroop door het gat en kwam in een grote grot terecht, waar hij hopeloos bleef tot hij in slaap viel.
Toen hij wakker werd, werd hij omringd door duizenden slangen, die hem allemaal aanstaarden. Terwijl ze op hem afstormden, vreesde Tamasp voor zijn leven. Hij sloot zijn ogen en bad tot God, verzamelde moed en opende ze weer. Voor hem stond een zeer mooie vrouw – half slang, half mens. Verbluft en sprakeloos luisterde Tamasp toen ze zei: ‘Wees niet bang. Ik zal je geen kwaad doen. Ik ben Shamaran, de koningin van de slangen. Je bent nu mijn gast en het is tijd om te rusten. We praten morgen verder.’ Daarmee verliet ze hem.” Alleen. Slaperig sloot Tamasp zijn ogen en viel weer in slaap.
De volgende ochtend werd Tamasp wakker en zag Shamaran vlakbij zitten, met het ontbijt klaar. Ze riep hem naar zich toe. Gefascineerd door haar verschijning kon Tamasp zijn ogen niet van haar afhouden. Ze ontbeten samen. Shamaran, wijs en goed op de hoogte van de geheimen van de wereld, deelde vele verhalen met Tamasp, waaronder het verhaal van de schepping van de mens. Tamasp luisterde aandachtig en ging de verhalen steeds meer waarderen. Naarmate de dagen verstreken, werden ze steeds hechter.
Uiteindelijk dacht Tamasp aan zijn familie en wilde hij terug naar huis. Shamaran wilde hem niet laten gaan, maar wilde hem ook niet verdrietig zien, dus liet ze hem vertrekken. Ze stelde één voorwaarde: ‘Je moet beloven dat je niemand het geheim van deze plek zult vertellen.’ Ze waarschuwde hem om niet in het bijzijn van anderen te baden, omdat contact met water zijn huid in slangenhuid zou veranderen en zo zijn geheim zou onthullen.
Tamasp keerde terug naar zijn volk en bewaarde dit geheim vele jaren. Op een dag werd de koning van het land ziek. met een dodelijke ziekte. De boosaardige vizier beweerde dat de enige remedie was om Shamarans vlees te eten. Hij beval iedereen een waterpoel in te gaan om te ontdekken wie Shamarans verblijfplaats kende. Het ware doel van de vizier was niet om de koning te genezen, maar om al Shamarans geheimen en kennis te bemachtigen door haar op te eten.
In eerste instantie weigerde Tamasp de poel in te gaan om Shamarans geheim te beschermen. Maar de soldaten dwongen hem erin, en zijn huid veranderde onmiddellijk in slangenhuid, waardoor het geheim werd onthuld. Soldaten arresteerden en martelden hem om Shamarans verblijfplaats te vinden. Ondanks zijn verzet werd Tamasp uiteindelijk gedwongen het te onthullen.
De soldaten gingen naar de put en namen Shamaran gevangen. Toen Tamasp haar zag, schaamde hij zich, maar Shamaran zei hem dat hij zichzelf niet de schuld moest geven. Ze bedacht een plan om haar wijsheid aan Tamasp door te geven. Ze kondigde aan in het paleis van de koning: ‘Wie mijn staart eet, ontvangt alle geheimen en kennis; wie mijn lichaam eet, zal genezen; en wie mijn hoofd eet, zal sterven.’ ‘Onmiddellijk.’
Toen de vizier dit hoorde, sneed hij Shamaran in drieën en kookte ze. De vizier at de staart, Tamasp, die zich schuldig voelde en wilde sterven, at de kop, en de koning at het lichaam om te genezen. Shamarans plan werkte: de boosaardige vizier stierf onmiddellijk, de koning genas en Tamasp verwierf alle wijsheid en geheimen van Shamaran, en werd Luqman de Wijze – een wijze aan wie planten en bomen hun geneeskrachtige geheimen onthulden. Na Shamarans dood zou haar geest zijn overgegaan op haar dochter.
* Waarom dit verhaal vandaag nog raakt
Allereerst gaat Şahmaran over vertrouwen in een wereld die dat vertrouwen niet altijd verdient. Ze helpt de mens ondanks het feit dat ze weet dat hij haar zal verraden. Dat maakt haar geen naïeve figuur, maar moreel krachtig: ze kiest bewust voor mededogen boven zelfbehoud. In een tijd waarin wantrouwen, angst en eigenbelang vaak leidend zijn, voelt dat confronterend.
Daarnaast stelt het verhaal een ongemakkelijke vraag over kennis. Wijsheid komt hier niet gratis. Ze ontstaat door verlies en offer. Dat sluit opvallend aan bij de moderne wereld, waarin medische vooruitgang, technologische ontwikkeling en maatschappelijke verandering vaak voortkomen uit pijnlijke geschiedenis. De mythe herinnert ons eraan dat kennis nooit neutraal is, en dat wie haar draagt ook verantwoordelijkheid draagt.
Een derde reden voor de blijvende kracht van Şahmaran ligt in haar vrouwelijke karakter. Zij is geen verleidster, geen heks en geen demon. Ze is een genezeres, een leermeester, een beschermer van evenwicht. In culturen waar vrouwelijke kennis en autoriteit eeuwenlang zijn gemarginaliseerd, werkt dit verhaal bijna herstellend. Het herinnert aan een oudere symboliek waarin zorg, wijsheid en leiderschap samen konden bestaan.
Ten slotte is er de relatie tussen mens en natuur. Şahmaran is letterlijk half mens, half dier. Ze belichaamt de grens tussen cultuur en natuur. Haar dood door menselijk verraad kan vandaag gelezen worden als een pijnlijke metafoor voor hoe de mens omgaat met de aarde: gebruikmakend van haar gaven, maar haar uiteindelijk uitputtend.
In de Şahmaran-mythe is de slang een positief symbool. Ze staat voor vernieuwing, genezing en verborgen kennis. Dat contrasteert sterk met latere, vooral christelijke interpretaties waarin de slang gelijkstaat aan verleiding en zonde. Die negatieve betekenis is geen universele waarheid, maar een culturele verschuiving. De mythe van Şahmaran bewaart een oudere laag, waarin de slang nog heilig is.
** Wat de Netflix-serie goed raakt
De serie Şahmaran slaagt erin de kernsymboliek levend te houden. Şahmaran wordt neergezet als een wijze, slangachtige figuur die verbonden is met kennis en offer. Het thema van verraad blijft centraal staan, net als het idee dat haar nalatenschap voortleeft in mensen. Ook de positieve beeldvorming van slangen en vrouwelijke kracht sluit aan bij de oorspronkelijke mythe.
*** Waar de serie afwijkt
Tegelijk maakt de serie duidelijke moderne aanpassingen. De romantische liefdeslijn is een toevoeging; in het oorspronkelijke verhaal is de relatie tussen Şahmaran en de man niet erotisch, maar ethisch. Ook het idee van een uitverkorene of lotsbestemming hoort niet bij de oude vertelling. Kennis is daar geen heldenroeping, maar een last. Bovendien introduceert de serie actie, strijd en een duidelijk goed-tegen-kwaad schema, terwijl de mythe juist moreel eerder ingetogen is.
Deze veranderingen zijn begrijpelijk vanuit televisiedramaturgie, maar ze verzachten ook de stille tragiek van het oorspronkelijke verhaal.
De oorspronkelijke Şahmaran vecht niet, neemt geen wraak en eist geen rechtvaardiging. Haar kracht ligt in het weten én toch geven. Ze belichaamt een vorm van wijsheid die niet overheerst, maar draagt. Juist daardoor blijft zij resoneren, ook zonder speciale effecten of heldenstructuur.
Şahmaran is geen figuur uit het verleden. Ze is een spiegel. Ze vraagt niet wie de vijand is, maar wie we worden wanneer we bang zijn. En misschien is dat precies waarom haar verhaal, na zoveel eeuwen, nog steeds wordt verteld.
nb: Het Şahmaran-verhaal is eeuwenlang mondeling verteld in Anatolië, Perzië, Armenië en Koerdische gebieden, waardoor de namen variëren. Camsap, Tamasp, Jamasp.
Sahmaran in de grot-afbeelding.
De moeite waard om te zien.
Liefs Mieke