Over vooruitgang, grenzen en morele rijping
De figuur van Faust is geen reliek uit de literatuurgeschiedenis, maar een blijvend mensbeeld. Hij belichaamt de mens die veel weet, veel kan en toch niet tot rust komt.
In onze tijd, waarin kennis, technologie en mogelijkheden zich sneller ontwikkelen dan ooit, krijgt Faust een nieuwe actualiteit.
Niet als demonisch pactsluiter, maar als ethische vraag: wat gebeurt er wanneer vooruitgang losraakt van morele vorming?
De moderne mens beschikt over ongekende macht. Hij kan berekenen, voorspellen, optimaliseren en versnellen. Grenzen die ooit vanzelfsprekend waren — lichamelijk, ecologisch, economisch of sociaal — lijken tijdelijk of oplosbaar.
In deze context belicht, klinkt de Faustische verleiding niet als kwaad, maar als efficiëntie: sneller, meer, beter, grenzelozer. Niet verboden, maar wel heel verleidelijk.
Het probleem is niet dat de mens naar verbetering en verandering streeft. Het probleem ontstaat wanneer streven zijn ‘maat’ vergeet.
Fausts tragiek ligt niet in onwetendheid, maar in een teveel aan weten zonder innerlijke richting. Ook vandaag zien we dat kennis zich sneller ontwikkelt dan wijsheid.
Kijk maar even om een voorbeeld te geven hoe het onderwijs zich op vlak van kennisverwerving, op steeds jongere leeftijd, toespitst op kennis en weten en het kunstzinnige afgevlakt wordt tot geschrapt uit het ‘leerrooster’ van jonge kinderen. Het is net in het ruimte geven aan het cultiveren van de schoonheid, die je toch wel terugvindt in Kunst ( in klank, in woord, in beeld) en bijdragen tot morele deugden en waarden. Net in dit gebied schieten beleidvoerders schromelijk in tekort.
Gelukkig vinden we dit dan wel terug in het Steiner-Waldorfonderwijs, waar kennis, vaardigheden en de kunstzinnige ontwikkeling voor evenwicht zorgt. Hoofd, Hart en Ledematen.
We weten hoe systemen werken, maar verliezen zicht op hun gevolgen.
Wijsheid is geen optelsom van informatie, maar een deugd: het vermogen om kennis te verbinden met verantwoordelijkheid, met besef van samenhang en met eerbied voor wat kwetsbaar is.
Waar wijsheid ontbreekt, wordt kennis instrumenteel. En waar alles instrumenteel wordt, dreigt de mens zichzelf mee te reduceren tot middel.
De moderne Faust gelooft dat elk tekort oplosbaar is en dat elke grens een technisch probleem vormt. Geluk wordt iets dat geproduceerd moet worden, succes iets dat vastgehouden kan worden, en het leven iets dat beheerst moet worden. Maar het leven laat zich niet bezitten. Wat leeft, verandert. Wat groeit, vraagt tijd.
Burn-out, vervreemding en het gevoel van toenemende zinloosheid zijn in die zin geen individuele falen, maar morele signalen. Ze wijzen op een cultuur die intensiteit boven rijping stelt en beheersing boven betrokkenheid. Wie het ogenblik wil vastzetten, verliest de stroom waarin betekenis ontstaat.
In het Faustverhaal betalen niet alleen Faust zelf, maar ook anderen de prijs van zijn grenzeloze streven. In onze tijd zien we dat vooruitgang zonder deugd haar lasten verschuift naar wie geen stem heeft: toekomstige generaties, kwetsbare groepen, ecosystemen.
Een ethische samenleving herkent dat ware vooruitgang nooit alleen meetbaar is in groei, snelheid of winst, maar ook in zorg, rechtvaardigheid en duurzaamheid.
Faust wordt niet “gered” door zijn streven op te geven, maar door zijn oriëntatie te veranderen. Niet beheersen, maar dienen. Niet bezitten, maar dragen. Dit is de kern van de deugdethiek: niet de vraag wat kan ik, maar wie word ik door wat ik doe.
Voor de mens van deze tijd betekent dit een herwaardering van klassieke deugden, al lijkt het dan voor enkelen op ‘moraliseren’ of ‘prediken’. Het is net door het vervlakken en afstompen van morele waarden en deugden, dat er toenemend- en dat op steeds jongere leeftijd, gewelddadig gedrag ontstaat.
De vervlakking, afstomping en onverdraagzaamheid is zichtbaarder dan ooit onder volwassenen aanwezig: hoe wil je dan dat jonge kinderen, die heel zintuiglijk leven, alle indrukken absorberen als een zintuiglijk levend wezen, het anders zouden doen?
Deugden als gematigdheid, geduld, nederigheid, trouw, verdraagzaamheid… vormen geen rem op vooruitgang, maar zorgen voor een morele bedding.
Het vermogen om grenzen te erkennen, het besef dat niet alles maakbaar is, betrokkenheid en verantwoordelijkheid, ruimte voor groei en rijping, daarbij stil staan kan al een en ander naar goede banen leiden.
Faust is geen aanklacht tegen kennis of ambitie. Hij is een spiegel die laat zien wat er gebeurt wanneer morele vorming wordt ingehaald door technische macht. Zijn verhaal herinnert ons eraan dat mens-zijn niet wordt voltooid door beheersing, maar door verantwoordelijkheid.
In een tijd die steeds sneller beweegt, vraagt de ethiek van Faust om vertraging, als bezinning. Want alleen waar de mens leert omgaan met morele waarden, deugden, kan hij werkelijk vrij worden.
Faust :
‘ Nu heb ik, bah, filosofie,
rechten en medicijnen en, o spijt,
daarnaast ook nog theologie
lang gestudeerd met noeste vlijt.
Hier sta ik nou, ik arme dwaas!
niets wijzer dan ik was, helaas.
Ik ben magister, doctor bovendien,
en houd nu al zo’n jaar of tien,
bij hoog en laag, van vroeg tot laat
al mijn studenten aan de praat-
beseffend niets te kunnen weten!
Dat heeft zich in mijn hart gevreten.
Wel ben ik wijzer dan al die papen,
doctoren, magisters en dat soort knapen,
‘ k word niet gekweld door vrome twijfel,
ben ook niet bang voor hel of duivel-
Maar toch, mijn vreugde is gevlogen:
geen kennis waar ik op kan bogen,
geen mens die ik iets heb te leren
of tot iets hogers kan bekeren.
Ook heb ik nergens geld of goed,
niemand die mij met eerbied groet.
Geen hond die zo zou willen leven!
Dat heeft mij tot de magie gedreven:
Wie weet, als ik naar geesten luister
komt eindelijk meer licht in ‘ t duister.
Dan hoef ik niet meer, klam van ‘ t zweet,
te beweren wat ik zelf niet weet
maar krijg te zien welk krachtenspel
ten grondslag ligt aan dit bestel,
‘ k doorgrond de zaden en het rijpen
en hoef niet steeds naar ‘ t woord te grijpen.’
(kort fragment uit ‘Nacht’ vers 355-385 Faust, die onrustig op zijn stoel achter zijn lezenaar zit)
© Goethe