De reis van de ziel tussen de dood en een nieuwe geboorte
Een uiteenzetting vanuit de antroposofische geesteswetenschap van Rudolf Steiner
* Inleiding
Regelmatig stellen cliënten mij vragen over dierbare overledenen. Vragen die vaak voortkomen uit verdriet, verlangen, liefde en de behoefte om te begrijpen wat er gebeurt wanneer iemand sterft.
Een gedachte die veel mensen troost biedt, is dat iemand na zijn overlijden onmiddellijk opnieuw verenigd wordt met de dierbaren die hem eerder zijn voorgegaan. Maar hoe beschrijft Rudolf Steiner eigenlijk het leven na de dood?
Vanuit de antroposofie wordt de dood niet beschouwd als het definitieve einde van het menselijk bestaan, maar als een overgang naar een andere vorm van leven. De menselijke individualiteit blijft volgens Steiner bestaan en vervolgt haar ontwikkeling in geestelijke werelden.
De weg die de mens na de dood aflegt, omvat verschillende fasen. Hij laat geleidelijk zijn aardse lichamen achter, blikt terug op zijn leven, wordt zich bewust van de gevolgen van zijn handelen en bereidt zich voor op een volgende geestelijke bestaansfase.
In deze uiteenzetting probeer ik deze visie zo begrijpelijk mogelijk weer te geven, met bijzondere aandacht voor de verbondenheid tussen mensen, ook wanneer één van hen is overleden.
1. De dood is niet het einde van het leven
Rudolf Steiner beschrijft de mens als een wezen dat uit verschillende lichamelijke en geestelijke delen bestaat. Het fysieke lichaam is daarvan slechts het meest zichtbare onderdeel.
Om te begrijpen wat er volgens hem na de dood gebeurt, is het belangrijk eerst deze verschillende wezensdelen te leren kennen.
De mens bestaat uit vier belangrijke wezensdelen:
*Het fysieke lichaam
Dit is ons zichtbare en tastbare lichaam. Het bestaat uit stoffelijke substantie en is verbonden met de fysieke wereld. Na het overlijden wordt het aan de aarde teruggegeven.
* Het etherlichaam
Het etherlichaam wordt ook wel het levenslichaam genoemd. Het draagt de levenskrachten die ervoor zorgen dat ons lichaam leeft, groeit en zich herstelt. Ook het geheugen en de herinneringsbeelden zijn hiermee verbonden.
* Het astrale lichaam
Het astrale lichaam draagt onze gevoelens, verlangens, begeerten, driften en innerlijke belevingen. Het is verbonden met ons gevoelsleven en onze bewustzijnservaringen.
* Het Ik
Het Ik vormt de eigenlijke geestelijke individualiteit van de mens. Het geeft ons de mogelijkheid om onszelf bewust te ontwikkelen, verantwoordelijkheid te nemen en onze lagere eigenschappen geleidelijk om te vormen.
Naast deze vier wezensdelen spreekt Steiner over drie hogere geestelijke ontwikkelingsniveaus:
* Manas of Geest-zelf: het astrale lichaam dat door de bewuste werking van het Ik wordt omgevormd en veredeld.
* Buddhi of Levensgeest: een verder ontwikkelde geestelijke vorm waarin de mens zijn etherische wezen omvormt.
* Atma of Geestmens: de hoogste geestelijke ontwikkeling, waarbij ook het fysieke wezen door het Ik wordt vergeestelijkt.
Deze drie hogere aspecten zijn bij de gewone mens nog niet volledig ontwikkeld. Ze vormen de mogelijkheid tot verdere geestelijke ontwikkeling.
2. Het verschil tussen slapen en sterven
Om de overgang van het aardse naar het geestelijke bestaan beter te begrijpen, vergelijkt Steiner de dood met de slaap.
Tijdens de slaap blijven het fysieke lichaam en het etherlichaam in bed achter. Het astrale lichaam en het Ik maken zich tijdelijk los van deze beide lichamen.
Het astrale lichaam blijft in die toestand actief. Het werkt mee aan de herstelprocessen van het lichaam en helpt de levenskrachten aan te vullen die gedurende de dag zijn verbruikt.
Daarom is slaap zo belangrijk voor ons lichamelijk en geestelijk herstel.
Bij het overlijden gebeurt iets wezenlijk anders.
Niet alleen het astrale lichaam en het Ik verlaten het fysieke lichaam, maar ook het etherlichaam maakt zich los. De verbinding tussen de verschillende wezensdelen wordt verbroken.
Het fysieke lichaam blijft achter en wordt aan de stoffelijke wereld teruggegeven. Het etherlichaam, het astrale lichaam en het Ik vervolgen hun weg in de geestelijke wereld.
De mens houdt dus niet op te bestaan. Zijn bewustzijn en zijn geestelijke individualiteit gaan verder, maar in een andere bestaansvorm.
3. Het levenspanorama: het volledige leven verschijnt voor de ziel
Kort na het overlijden vindt een bijzondere ervaring plaats: het levenspanorama.
De mens krijgt als het ware zijn volledige aardse leven te zien. Gebeurtenissen, ontmoetingen, ervaringen en herinneringen verschijnen in één groot samenhangend beeld.
Het is niet zomaar een gewone herinnering waarbij iemand gebeurtenis na gebeurtenis oproept. Het hele leven wordt als een geheel aanschouwd.
Deze ervaring hangt samen met het etherlichaam, waarin de herinneringsbeelden van het aardse bestaan zijn opgenomen.
Steiner beschrijft dat het etherlichaam na de dood nog enige tijd verbonden blijft met het astrale lichaam en het Ik. Het levenspanorama ontvouwt zich gedurende deze eerste periode, die doorgaans ongeveer twee à drie dagen omvat.
Een belangrijk kenmerk van deze eerste terugblik is dat de mens zijn leven niet op dezelfde manier beleeft als tijdens zijn aardse bestaan. Het gaat in deze fase vooral om het aanschouwen van het levensbeeld, niet om het opnieuw doorvoelen van alle vreugde en pijn.
Daarna begint het etherlichaam zich geleidelijk los te maken van de menselijke individualiteit en op te lossen in de kosmische ether.
Wat van het aardse leven behouden blijft, is niet het volledige gewone geheugen, maar de geestelijke betekenis en de wezenlijke ervaringen die in de verdere ontwikkeling kunnen doorwerken.
Het levenspanorama vormt daarmee de eerste grote overgang tussen het aardse bestaan en het leven na de dood.
4. De band met onze dierbaren blijft bestaan
Dit is een bijzonder belangrijk onderdeel van Steiners visie op het leven na de dood.
Wanneer iemand overlijdt, betekent dit niet dat de liefde en verbondenheid met zijn dierbaren verdwijnen.
De uiterlijke vorm van een relatie verandert, maar de geestelijke verbinding die mensen tijdens hun leven hebben opgebouwd, blijft betekenisvol.
Op aarde herkennen we elkaar aan ons gezicht, onze stem, ons lichaam en onze manier van bewegen. In de geestelijke wereld verloopt de waarneming op een andere manier.
De mens ontmoet anderen niet meer via de fysieke zintuigen, maar door geestelijke waarneming.
De relaties die tijdens het aardse leven zijn ontstaan, vormen daarbij een belangrijke basis. Liefde, verbondenheid, vriendschap en wederzijdse betrokkenheid zijn volgens Steiner niet zomaar verdwenen door de dood.
Hij benadrukt dat de sociale verbondenheid in de geestelijke wereld mede wordt voorbereid door de relaties die we op aarde ontwikkelen.
Dat betekent echter niet dat alle overleden dierbaren onmiddellijk samenkomen alsof de dood een eenvoudige hereniging met iedereen betekent.
De ontmoetingen en herkenning in de geestelijke wereld ontwikkelen zich volgens bepaalde geestelijke samenhangen. Ook de tijd waarop mensen zijn overleden en de aard van hun onderlinge relaties spelen daarin een rol.
Het aardse leven is namelijk niet alleen bedoeld om materiële ervaringen op te doen. Het is ook de plaats waar we geestelijke vermogens kunnen ontwikkelen, ons bewustzijn kunnen verruimen en verbindingen kunnen aangaan die verder reiken dan het uiterlijke, stoffelijke bestaan.
Wat gebeurt er wanneer iemand geestelijk leeft, maar zijn omgeving vooral materieel gericht is?
Steiner heeft hierover een bijzonder interessante en indringende beschouwing gegeven.
Stel bijvoorbeeld dat iemand tijdens zijn leven een sterke belangstelling heeft ontwikkeld voor geestelijke vraagstukken. Hij heeft zich verdiept in de zin van het bestaan, de menselijke individualiteit, karma, reïncarnatie en het leven na de dood. Hij heeft geprobeerd niet alleen vanuit het materiële te leven, maar ook vanuit liefde, bewustzijn, innerlijke ontwikkeling en geestelijke inzichten.
Zijn familieleden daarentegen hebben zich misschien nooit met deze onderwerpen beziggehouden. Zij leefden voornamelijk vanuit een materieel wereldbeeld. Voor hen hield het leven grotendeels op bij wat zichtbaar, tastbaar en wetenschappelijk waarneembaar is.
Er kan tussen deze mensen tijdens hun aardse leven een diepe liefde bestaan hebben. Echter kan familielid tijdens het leven uit de familie zijn verstoten, afgewezen of buitengesloten,. De band hoeft dus niet wederzijds erkend of onderhouden te zijn geweest om betekenisvol te blijven.
Vanuit Steiners geesteswetenschappelijke visie is het daarom belangrijk om niet alleen naar de uiterlijke familiebanden te kijken, maar ook naar de innerlijke verbondenheid en de geestelijke ontwikkeling van de betrokken mensen. Een verbroken contact betekent niet automatisch dat ook iedere innerlijke band verbroken is. Tegelijkertijd betekent een sterke aardse familieband niet vanzelfsprekend dat mensen elkaar na de dood op dezelfde manier kunnen ontmoeten of geestelijk kunnen begrijpen.
Steiner beschrijft dat de geestelijke ontwikkeling die iemand tijdens het aardse leven heeft doorgemaakt, mede bepalend is voor de manier waarop hij na de dood geestelijke ervaringen kan opnemen en zich met anderen kan verbinden.
Iemand die zich tijdens het leven bewust met geestelijke ontwikkeling heeft beziggehouden, kan na de dood op een andere manier openstaan voor geestelijke inzichten dan iemand die voornamelijk vanuit een materialistische levensbeschouwing heeft geleefd. Dat is geen oordeel over de waarde van die persoon of over de liefde die er tussen mensen bestond, maar een verschil in geestelijke ontvankelijkheid en ontwikkeling.
Toch kan er volgens Steiner een verschil ontstaan in de geestelijke verbinding die zij na de dood met elkaar kunnen onderhouden.
Steiner beschrijft dat de mens na de dood voor zijn geestelijke ervaringen niet alleen afhankelijk is van de relaties die hij op aarde heeft opgebouwd, maar ook van de geestelijke inhoud die in de zielen van de achtergebleven mensen aanwezig is.
Kunnen overledenen ons nog waarnemen?
Steiner beschrijft dat er ook na de dood een geestelijke verbinding kan blijven bestaan tussen de overledene en de mensen die op aarde achterblijven.
De manier waarop die verbinding wordt ervaren, is anders dan tijdens het aardse leven. We mogen ons daarbij geen gewone fysieke waarneming voorstellen.
Hij beschrijft verschillende mogelijkheden waarop de levenden en de overledenen met elkaar verbonden kunnen blijven en benadrukt vooral het belang van innerlijke aandacht en geestelijke gedachten.
Hij spreekt hierover heel uitdrukkelijk in zijn voordrachten over het zogenaamde voorlezen aan de doden.
Daarmee bedoelt hij dat we ons de overledene bewust voor de geest halen en vervolgens aandachtig geestelijke gedachten of teksten in ons opnemen.
Dat hoeft niet hardop te gebeuren.
We kunnen bijvoorbeeld ons de overledene duidelijk voorstellen, zoals hij of zij tijdens het leven tegenover ons zat of stond.
In stilte aan de persoon denken.
In gedachten met hem of haar spreken.
Een geestelijke tekst aandachtig lezen en de gedachten bewust volgen.
Liefdevolle herinneringen oproepen.
In gedachten delen wat ons bezighoudt en wat we innerlijk hebben geleerd.
Het is niet voldoende is om oppervlakkig woorden te lezen. Het gaat erom dat we de gedachten werkelijk begrijpen en innerlijk doorleven, terwijl we ons de overledene bewust voorstellen.
Volgens zijn geesteswetenschappelijke visie kan de overledene deze gedachten waarnemen en er geestelijk iets uit opnemen.
Dit is een mooie en troostrijke gedachte: de liefdevolle verbinding tussen mensen hoeft niet te eindigen wanneer één van hen sterft.
5. Het etherlichaam wordt losgelaten
Na het levenspanorama begint het etherlichaam zich geleidelijk los te maken van het astrale lichaam en het Ik.
Het etherlichaam bevat de levenskrachten en is verbonden met de herinneringen aan het aardse bestaan.
Wanneer het etherlichaam zich losmaakt, verdwijnt ook de gewone herinneringswereld zoals we die tijdens ons leven kennen.
Het etherlichaam lost geleidelijk op in de wereldether. De menselijke individualiteit gaat verder zonder dit aardse levenslichaam.
Het is belangrijk hierbij te begrijpen dat het loslaten van het etherlichaam een onderdeel is van het normale stervensproces.
De verdere geestelijke ontwikkeling van de mens staat hiermee in verband, maar het zou te eenvoudig zijn om te zeggen dat iemand die geestelijk verder ontwikkeld is daarom noodzakelijk sneller of anders zijn etherlichaam loslaat.
Wat overblijft, is het astrale lichaam met het Ik.
De mens heeft nu zijn fysieke en etherische lichaam achtergelaten en gaat een nieuwe fase van zijn bestaan binnen.
6. Wat is Kamaloka?
Na het loslaten van het etherlichaam komt de mens in een volgende bestaansfase terecht: Kamaloka.
Het woord Kamaloka betekent letterlijk de plaats of wereld van de verlangens.
Het is geen fysieke plaats ergens in het heelal, maar een bestaansgebied in de astrale wereld.
Om te begrijpen wat Kamaloka betekent, moeten we stilstaan bij de verlangens die we tijdens ons aardse leven ontwikkelen.
Tijdens ons leven kunnen we genieten van eten, drinken, muziek, mooie beelden, aanrakingen, gezelligheid en allerlei lichamelijke ervaringen.
Voor deze ervaringen gebruiken we onze fysieke zintuigen en organen.
Na de dood zijn de verlangens volgens Steiner niet onmiddellijk verdwenen. De mens heeft echter geen fysiek lichaam meer waarmee hij deze verlangens op de gewone aardse manier kan bevredigen.
Iemand die bijvoorbeeld bijzonder graag lekker eet, kan nog steeds het verlangen naar eten ervaren, maar beschikt niet meer over een mond of spijsverteringsstelsel.
Hetzelfde geldt voor andere lichamelijke genoegens.
De begeerte blijft bestaan, terwijl de fysieke mogelijkheid om eraan tegemoet te komen verdwenen is.
Hierdoor ontstaat een ervaring van gemis.
Het is precies deze confrontatie met de eigen verlangens die een belangrijke rol speelt tijdens het verblijf in Kamaloka.
7. Waarom moet de ziel door Kamaloka gaan?
Het verblijf in Kamaloka heeft een belangrijke geestelijke betekenis.
De mens moet zich geleidelijk losmaken van zijn afhankelijkheid van het louter aardse en zintuiglijke bestaan.
Tijdens het leven hebben we allerlei verlangens ontwikkeld. Sommige zijn noodzakelijk en gezond, andere kunnen uitgroeien tot een sterke gehechtheid aan lichamelijke genoegens en persoonlijke bevrediging.
Het is niet de bedoeling dat de mens alle aardse vreugde als verkeerd beschouwt.
Genieten van een maaltijd, muziek, schoonheid of lichamelijke nabijheid is op zichzelf niet verkeerd.
Het gaat erom dat de mens niet afhankelijk blijft van deze ervaringen en niet volledig wordt beheerst door zijn begeerten.
Tijdens Kamaloka wordt hij geconfronteerd met de verlangens die hij tijdens zijn aardse leven heeft opgebouwd.
Hij leert geleidelijk begrijpen dat zijn geestelijke bestaan niet langer afhankelijk kan zijn van de fysieke middelen waarmee hij vroeger zijn verlangens bevredigde.
Dit proces kan worden gezien als een innerlijke zuivering.
De mens maakt zich los van de gehechtheden die hem nog aan het aardse bestaan binden en bereidt zich voor op een verdere geestelijke ontwikkeling.
8. Het aardse leven opnieuw beleven, maar in omgekeerde volgorde
Een belangrijk onderdeel van Kamaloka is het opnieuw doorleven van het aardse leven.
Dit gebeurt niet in de gewone volgorde, van geboorte tot overlijden, maar precies andersom.
De mens begint bij het moment van overlijden en doorloopt vervolgens zijn leven stap voor stap terug, tot aan zijn geboorte.
Steiner beschrijft dat dit proces ongeveer drie keer sneller verloopt dan het aardse leven.
Hierbij is het belangrijk een onderscheid te maken tussen twee verschillende ervaringen:
Het levenspanorama vindt plaats kort na de dood, terwijl het etherlichaam nog aanwezig is. Het leven verschijnt daarin als één geheel.
De terugblik in Kamaloka vindt plaats nadat het etherlichaam is losgelaten. De mens doorleeft zijn leven opnieuw in omgekeerde volgorde.
Tijdens deze tweede ervaring worden de gebeurtenissen niet alleen herinnerd. De mens beleeft ze op een andere manier en wordt geconfronteerd met de gevolgen van zijn handelen.
Wanneer hij bijvoorbeeld terugkomt bij een moment waarop hij bijzonder veel genoot van eten, drinken of andere lichamelijke genoegens, kan hij het verlangen opnieuw ervaren, maar niet meer op de gewone fysieke manier bevredigen.
Zo leert hij geleidelijk afstand nemen van zijn aardse gehechtheden.
Deze terugblik is dus geen gewone herinnering, maar een belangrijk onderdeel van de geestelijke verwerking van het voorbije leven.
9. De gevolgen van onze handelingen zelf ervaren
Een bijzonder diepgaand onderdeel van Kamaloka is de confrontatie met de gevolgen van onze eigen handelingen.
Tijdens ons leven veroorzaken we niet alleen vreugde en plezier, maar soms ook verdriet, pijn en lijden bij anderen.
Vaak staan we onvoldoende stil bij de gevolgen van onze woorden en daden.
We ervaren vooral wat anderen ons aandoen, maar zijn ons niet altijd bewust van wat zij door ons ervaren.
Na het sterven verandert dit perspectief na de dood.
Wanneer de mens tijdens Kamaloka zijn leven in omgekeerde volgorde doorleeft, ervaart hij ook de gevolgen van zijn eigen handelingen vanuit het standpunt van de ander.
Heeft hij iemand gekwetst, dan beleeft hij de pijn die de ander daardoor heeft ervaren.
Heeft hij iemand verdriet gedaan, dan wordt hij geconfronteerd met dat verdriet.
Heeft hij iemand geholpen, vreugde gegeven of liefdevol behandeld, dan wordt hij ook bewust van de positieve gevolgen die zijn handelen voor die ander heeft gehad.
Ook het lijden dat door onze omgang met dieren wordt veroorzaakt, maakt deel uit van de ruimere verantwoordelijkheid voor ons handelen.
Het gaat hierbij niet om een goddelijk oordeel of een straf die van buitenaf wordt opgelegd.
Het is een proces waarin de mens zelf de gevolgen van zijn daden leert ervaren.
Door deze ervaringen ontstaan volgens hem nieuwe geestelijke krachten. De mens ontwikkelt het verlangen om de gevolgen van zijn vroegere handelen te herstellen en bij te dragen aan een verdere ontwikkeling van zichzelf en anderen.
Hier ligt een belangrijke verbinding met de karmische ontwikkeling.
Wat we anderen hebben aangedaan, blijft niet zonder betekenis. De ervaringen na de dood dragen volgens Steiner bij aan de voorbereiding van toekomstige levens en aan het verdere verloop van ons karma. Karma wordt heel vaak verkeerd begrepen., begrepen vanuit het aards materialistisch denken. Daarover volgt een ander blog.
De diepere betekenis hiervan is dat we leren begrijpen wat onze handelingen werkelijk voor andere mensen en levende wezens betekenen.
Het gaat om verantwoordelijkheid, mededogen en respect voor ieder levend wezen.
10. De bijzondere situatie bij zelfdoding
Over zelfdoding heeft Rudolf Steiner in verschillende voordrachten gesproken. Hij beschrijft daarbij een verschil tussen het natuurlijke stervensproces en een plotselinge, gewelddadige verbreking van de lichamelijke samenhang.
Volgens zijn geesteswetenschappelijke visie kan de overgang na een plotselinge gewelddadige dood anders worden ervaren dan bij een natuurlijk overlijden.
Hij beschrijft dat de verbondenheid met het fysieke lichaam in dergelijke omstandigheden nog sterk aanwezig kan zijn. Daardoor zou het loskomen van het fysieke bestaan moeilijker kunnen worden ervaren.
In zijn voordrachten over Kamaloka verbindt hij dit onder andere met de plotselinge onderbreking van het aardse leven en het verlangen naar het fysieke bestaan.
Deze uitspraken moeten echter zorgvuldig worden gelezen.
Ze vormen een onderdeel van Steiners geesteswetenschappelijke wereldbeeld en zijn geen wetenschappelijk vastgestelde beschrijving van wat iemand na zelfdoding ervaart.
Ook mogen we hieruit geen algemeen oordeel afleiden over de geestelijke toestand of de ontwikkeling van iemand die door zelfdoding is overleden.
Mensen kunnen door ondraaglijk psychisch lijden, wanhoop of andere omstandigheden tot zelfdoding komen. Hun lijden verdient begrip en mededogen, geen veroordeling.
Het is belangrijk dat we deze geestelijke beschouwingen nooit gebruiken om nabestaanden schuldgevoelens aan te praten of om te suggereren dat een overledene gestraft wordt.
De liefdevolle verbondenheid met iemand die door zelfdoding is overleden, blijft ook hier een belangrijk uitgangspunt.
11. Hoe lang duurt het verblijf in Kamaloka?
Volgens Steiner duurt het verblijf in Kamaloka gemiddeld ongeveer een derde van de duur van het voorbije aardse leven.
Hij brengt dit onder andere in verband met het feit dat de mens tijdens zijn aardse bestaan ongeveer een derde van zijn tijd slapend doorbrengt.
Enkele voorbeelden:
Iemand die 75 jaar heeft geleefd, verblijft volgens deze richtlijn ongeveer 25 jaar in Kamaloka.
Iemand die 60 jaar heeft geleefd, verblijft ongeveer 20 jaar in Kamaloka.
Iemand die 45 jaar heeft geleefd, verblijft ongeveer 15 jaar in Kamaloka.
Het gaat hierbij om een algemene aanduiding vanuit Steiners leer, niet om een exacte tijdsberekening die op iedere individuele overledene kan worden toegepast.
De duur van deze fase hangt in zijn beschrijving samen met de aard van het voorbije aardse leven en de verlangens die de mens nog moet verwerken.
Het is dus geen periode waarin de mens zomaar passief afwacht.
Het is een tijd van innerlijke verwerking, bewustwording en geestelijke ontwikkeling.
12. Wat gebeurt er met het astrale lichaam?
Het astrale lichaam bevat onze gevoelens, verlangens, begeerten en innerlijke ervaringen.
Tijdens het aardse leven krijgt ieder mens de mogelijkheid om aan zichzelf te werken en zijn lagere eigenschappen geleidelijk te overwinnen.
Denk bijvoorbeeld aan:
– Minder egoïstisch worden.
– Meer rekening houden met anderen.
– Eigen verlangens leren beheersen.
– Meer mededogen ontwikkelen.
– Bewuster en liefdevoller in het leven staan.
– Innerlijke rust en zelfbeheersing ontwikkelen.
Volgens Steiner kan het Ik het astrale lichaam geleidelijk omvormen.
Hij maakt daarbij een onderscheid tussen eigenschappen die nog sterk verbonden zijn met lagere begeerten en eigenschappen die door de bewuste geestelijke ontwikkeling van de mens zijn veredeld.
Dit is geen letterlijke verdeling in twee afzonderlijke lichamen, maar een onderscheid tussen wat nog niet is omgevormd en wat door het Ik reeds is ontwikkeld.
Hoe meer de mens tijdens zijn leven bewust aan zichzelf heeft gewerkt, hoe meer zijn astrale wezen door deze innerlijke ontwikkeling is veranderd.
Als voorbeeld van iemand die zijn persoonlijke verlangens sterk heeft leren overstijgen, wordt in de geestelijke traditie onder andere Franciscus van Assisi genoemd.
Het gaat daarbij niet om het bereiken van volmaaktheid tijdens één leven, maar om een voortdurende ontwikkeling.
13. Wat blijft achter na Kamaloka?
Wanneer de mens Kamaloka heeft doorlopen, laat hij ook het astrale omhulsel achter.
De onverwerkte begeerten en eigenschappen die nog sterk verbonden zijn met het lagere aardse bestaan, worden achtergelaten.
Wat door het Ik is omgevormd en geestelijk ontwikkeld, kan daarentegen worden meegenomen in de verdere ontwikkeling van de individualiteit.
De mens gaat dus niet met alle eigenschappen en gewoonten uit zijn vorige leven verder.
Wat innerlijk is ontwikkeld en veredeld, heeft een blijvende betekenis voor zijn geestelijke ontwikkeling.
Het achterblijvende astrale omhulsel bevat volgens deze visie nog eigenschappen en verlangens die tijdens het aardse leven niet voldoende zijn omgevormd.
Ook dit omhulsel is niet blijvend. Het lost uiteindelijk geleidelijk op.
De menselijke individualiteit vervolgt ondertussen haar weg naar een volgende geestelijke bestaansfase.
14. Het astrale omhulsel en spiritistische seances
Steiner heeft ook gesproken over de betekenis van het achtergebleven astrale omhulsel en de mogelijke rol ervan bij spiritistische seances.
Volgens zijn beschrijving kan het astrale omhulsel nog een tijdlang bepaalde gewoonten, verlangens en eigenschappen van de overledene vertonen.
Het kan daardoor de indruk wekken dat de werkelijke overledene nog aanwezig is en rechtstreeks communiceert.
Steiner maakt echter een onderscheid tussen de eigenlijke geestelijke individualiteit en het achtergebleven astrale omhulsel.
Wanneer tijdens een spiritistische seance bepaalde boodschappen of antwoorden worden ontvangen, hoeft dat volgens zijn visie dus niet te betekenen dat men werkelijk in contact staat met de volledige geestelijke individualiteit van de overledene.
Het kan volgens hem ook gaan om uitingen van achtergebleven astrale eigenschappen.
Dit is een belangrijk onderscheid binnen zijn beschrijving van het leven na de dood.
Het astrale omhulsel mag niet worden verward met de eigenlijke menselijke individualiteit, die haar geestelijke ontwikkeling verderzet.
Deze beschouwingen zijn specifieke onderdelen van Steiners geesteswetenschappelijke visie en vormen geen empirisch aangetoonde verklaring voor spiritistische verschijnselen.
15. De volgende geestelijke bestaansfase: Devachan
Wanneer de mens Kamaloka heeft doorlopen en zich voldoende heeft losgemaakt van zijn aardse verlangens, volgt volgens Steiner een nieuwe geestelijke bestaansfase: Devachan.
Devachan wordt ook wel de geestelijke wereld genoemd.
Het is geen plaats die we ons ruimtelijk moeten voorstellen, maar een andere bestaansvorm waarin de mens zich verder ontwikkelt.
De mens heeft dan zijn fysieke lichaam, etherlichaam en lagere astrale omhulsel achtergelaten.
Wat door zijn Ik geestelijk is ontwikkeld, vormt een belangrijk onderdeel van zijn verdere bestaan.
In Devachan wordt de geestelijke betekenis van het voorbije aardse leven verder verwerkt. De mens neemt als het ware de geestelijke vruchten van zijn leven mee.
Wat hij heeft geleerd, welke innerlijke eigenschappen hij heeft ontwikkeld en welke krachten hij heeft opgebouwd, draagt bij aan zijn verdere ontwikkeling.
Deze fase is volgens Steiner niet alleen een periode van rust, maar ook een tijd waarin de mens zich voorbereidt op een nieuwe aardse incarnatie.
In de geestelijke wereld worden volgens Steiner de voorwaarden voorbereid voor een volgend leven op aarde. De mens overziet daar de gevolgen van zijn vroegere handelen en ontwikkelt de wil om bepaalde karmische verbanden verder uit te werken en waar mogelijk in evenwicht te brengen.
Vanuit het aardse bewustzijn kan iemand zich moeilijk voorstellen dat hij na de dood opnieuw naar de aarde zou willen terugkeren. Steiner stelt echter dat de mens in de geestelijke wereld, vanuit een ruimer inzicht in zijn ontwikkeling, juist het verlangen ontwikkelt om opnieuw te incarneren. Die terugkeer is geen straf of een van buitenaf opgelegde verplichting, maar maakt deel uit van de verdere ontwikkeling van de menselijke individualiteit.
Deze opeenvolging van aardse levens is overigens niet eindeloos. De mens doorloopt een ontwikkelingsweg waarin reïncarnatie een bepaalde functie vervult, maar waarin uiteindelijk ook andere ontwikkelingsfasen mogelijk worden.
Zo beschrijft Steiner een voortdurende beweging tussen het aardse bestaan en de geestelijke wereld, waarbij ieder leven deel uitmaakt van een veel langere ontwikkelingsweg.
In een voordracht uit 1904 zegt hij uitdrukkelijk dat de reeks wedergeboorten een begin heeft gehad en op een bepaald moment ook tot een einde zal komen. Daarna gaat de mens over naar andere fasen van ontwikkeling. Hij beschrijft reïncarnatie dus niet als een eeuwigdurende kringloop.
16. De verschillende fasen na de dood samengebracht
Wanneer we de verschillende onderdelen van Steiners beschrijving samenbrengen, ontstaat een beeld van de weg die de menselijke individualiteit na het overlijden aflegt.
1. Het overlijden
De mens laat zijn fysieke lichaam achter. Het etherlichaam, het astrale lichaam en het Ik maken zich daarvan los.
2. Het levenspanorama
Gedurende de eerste dagen na de dood verschijnt het volledige aardse leven als een samenhangend beeld.
3. Het loslaten van het etherlichaam
Het etherlichaam maakt zich geleidelijk los en lost op in de kosmische ether.
4. Kamaloka
De mens wordt geconfronteerd met zijn aardse verlangens en gehechtheden en doorleeft zijn leven opnieuw in omgekeerde volgorde.
5. Het ervaren van de gevolgen van het eigen handelen
De mens ervaart de vreugde en het lijden die zijn handelingen bij anderen hebben veroorzaakt.
6. Het achterlaten van het lagere astrale omhulsel
De onverwerkte begeerten en lagere eigenschappen worden achtergelaten. Wat door het Ik geestelijk is omgevormd, kan verder worden meegenomen.
7. Devachan
De mens gaat verder in de geestelijke wereld, waar de geestelijke vruchten van het voorbije leven worden verwerkt en de voorbereiding op een volgende incarnatie plaatsvindt.
8. Een nieuwe geboorte
Na de geestelijke bestaansfasen keert de menselijke individualiteit volgens Steiner terug naar een nieuw aards leven, waarin verdere ontwikkeling mogelijk wordt.
17. Wat kunnen we hieruit meenemen voor ons eigen leven?
De antroposofische visie op leven en dood nodigt ons uit om ook anders naar ons aardse bestaan te kijken.
Het leven is niet alleen bedoeld om ervaringen op te doen, plezier te beleven, bezit te verzamelen of onze persoonlijke verlangens te vervullen.
Het is vooral een gelegenheid om onszelf als mens te ontwikkelen.
Iedere ontmoeting, iedere handeling en iedere relatie heeft betekenis.
Hoe behandelen we anderen? Hoe gaan we om met dieren? Hoeveel liefde en begrip kunnen we opbrengen? Kunnen we onze eigen verlangens overstijgen en rekening houden met het welzijn van anderen?
De geestelijke gevolgen van onze handelingen verdwijnen niet zomaar wanneer we sterven.
Wat we tijdens ons leven denken, voelen en doen, draagt bij aan onze verdere geestelijke ontwikkeling.
Ook onze relaties met dierbaren zijn belangrijk.
De liefde die we tijdens ons leven ontwikkelen, is niet zomaar verdwenen wanneer iemand overlijdt. De uiterlijke vorm van de relatie verandert, maar de geestelijke verbondenheid kan blijven bestaan.
Dat kan een troostrijke gedachte zijn voor mensen die iemand moeten missen.
We hoeven onze liefde niet los te laten. We mogen de overledene in onze gedachten blijven opnemen, liefdevol aan hem of haar denken en ons innerlijk verbonden blijven voelen.
Tegelijk mogen we ons eigen leven verderzetten en blijven groeien.
Een laatste gedachte om te onthouden
Wat we tijdens ons leven aan liefde, begrip, mededogen en innerlijke kracht ontwikkelen, gaat volgens Steiner niet verloren met de dood.
Onze uiterlijke bezittingen en lichamelijke genoegens blijven achter, maar wat we innerlijk geworden zijn, draagt bij aan onze verdere geestelijke ontwikkeling.
De dood betekent niet dat alles eindigt. Het is een overgang naar een andere bestaansvorm, waarin de mens verder verwerkt, leert en groeit.
Misschien ligt daarin ook een belangrijke opdracht voor ons aardse leven: niet alleen kijken naar wat we hebben bereikt of verzameld, maar vooral naar wie we als aards-spiritueel- kosmisch Mens geworden zijn.
Het is niet alleen belangrijk hoe lang we leven, maar vooral hoe we leven, hoe we anderen behandelen en hoeveel liefde we in de wereld kunnen brengen.
De liefde die mensen met elkaar verbindt verdwijnt niet na de dood.
* Inhoudelijke bronverwijzing
Deze uiteenzetting is gebaseerd op verschillende thema’s uit het werk en de voordrachten van Rudolf Steiner. De volgende teksten zijn bijzonder relevant:
GA 9 – Theosofie: over de verschillende wezensdelen van de mens en de geestelijke ontwikkeling.
GA 95 – At the Gates of Spiritual Science: over Kamaloka, het terugbeleven van het aardse leven en de verlangens na de dood.
GA 111 – Introduction to the Basics of Theosophy: over de astrale wereld, Kamaloka en Devachan.
GA 140 – The Christ Impulse and the Development of Self-Awareness: over het leven tussen dood en een nieuwe geboorte en de verbondenheid tussen levenden en overledenen.
GA 157a – The Forming of Destiny and Life after Death: over de karmische gevolgen van onze handelingen en het terugbeleven van het leven.
GA 226 – Human Nature, Human Destiny and World Development: over het etherlichaam, de eerste dagen na de dood en de verdere bewustzijnsontwikkeling.
Bijzonder waardevolle voordrachten zijn:
GA 140, 27 april 1913: Over het contact met de doden.
GA 140, 10 oktober 1913: Het voorlezen aan de overledenen.
GA 111, 7 maart 1908: De astrale wereld en Devachan.
GA 95, 24 augustus 1906: Het leven van de ziel in Kamaloka.
Een belangrijke kanttekening– dit is een weergave van Steiners geesteswetenschappelijke opvattingen, niet een bewezen beschrijving van wat er na de dood gebeurt.
De voordrachten zijn terug te vinden via het Rudolf Steiner Archive: https://rsarchive.org/
– Het leven tussen dood en wedergeboorte (GA 140): over de ervaringen van de gestorvene en de verbinding tussen levenden en overledenen.
– De wereld van de geest en haar werking in het fysieke bestaan (GA 150): over de invloed die overledenen volgens Steiner op het leven van de mensen op aarde hebben.
– De verbinding tussen levenden en doden (GA 168): over de geestelijke band tussen mensen die nog leven en mensen die gestorven zijn.
– Door de poort van de dood ( kleine boekjes van Steiner)
– De wereld van de gestorvenen (aanrader)
Tot slot wil ik graag benadrukken dat ieder mens het recht heeft om zijn of haar eigen overtuigingen, levensbeschouwing en gedachtengoed te koesteren. Ieder van ons bewandelt een eigen levensweg, gevormd door ervaringen, inzichten, gevoelens en persoonlijke ontdekkingen. Wat voor de ene mens als waarheid voelt, hoeft dat voor een ander niet te zijn.
Met dit schrijven wil ik dan ook niemand overtuigen, noch beweren dat mijn inzichten de enige waarheid vertegenwoordigen. Ik deel wat mij innerlijk raakt, wat voor mij betekenis heeft en wat ik vanuit mijn eigen waarheidsbeleving als waardevol en waarachtig omarm.
De gedachte dat ons bestaan verder reikt dan het aardse leven, dat liefde en verbondenheid niet zomaar verdwijnen en dat onze ontwikkeling verdergaat voorbij de grenzen van de dood, geeft mij een diep gevoel van betekenis en vertrouwen.
Of je deze visie deelt, er vragen bij hebt of er heel anders naar kijkt, laat ik volledig aan jou. Misschien nodigt deze tekst vooral uit om even stil te staan, te voelen, te onderzoeken en je eigen gedachten de ruimte te geven.
Want uiteindelijk hoeft niet ieder mens dezelfde waarheid te vinden of te omarmen. Het belangrijkste is dat we met openheid, respect en mildheid naar elkaars overtuigingen kunnen luisteren, zonder het eigen innerlijke kompas te verliezen.
Wat ik hier deel, is mijn waarheid zoals ik die in een groeiend geestelijke Wordingsweg van binnenuit beleef. Geen opgelegde waarheid, maar een diep Weten dat voor mij licht, betekenis en verdieping brengt.
Het helpt me ook in proces wat mijn zielsgeliefde levenspartner doorheen gaat. Waar we Samen doorheen gaan en waar onze Zielsliefde doorheen impulseert.
En ik voeg er ook aan toe, hoe droevig het ook is, onze Liefde voor elkaar bij het overlijden van mijn moeder, als een schande in de familie wordt gezien. Een schande voor de buitenwereld.
Waar Lis op dit moment ‘vecht’ om te leven, wordt mijn Levenspartner ‘doodgezwegen’ op een rouwbrief. Het gaat niet om een brief, maar wat er onder leeft.
Het is onbegrijpelijk hoe stil het kan blijven rond iemand die op dit moment vecht voor haar leven. Hoe mensen kunnen zwijgen, wegkijken en doen alsof ze niet bestaat, terwijl achter die stilte een mens schuilt die iedere dag opnieuw moet vechten om er nog te mogen zijn.
Zij is mijn levenspartner. Geen voetnoot, geen onbelangrijk hoofdstuk, geen naam die zomaar uitgewist kan worden. Zij is mijn leven, mijn liefde en mijn thuis.
En terwijl zij vecht voor haar leven, moet ik tegelijk toezien hoe haar bestaan door sommigen wordt doodgezwegen. Dat doet pijn op een manier die moeilijk in woorden te vatten is.
Want iemand die vecht om te blijven leven, verdient geen stilte. Ze verdient respect, erkenning en medeleven.
Ik zal haar niet laten verdwijnen in het stilzwijgen van anderen. Zolang ik ademhaal, zal haar naam genoemd worden en zal ik blijven opkomen voor de vrouw van wie ik hou.
Want zij is er. Zij vecht. En zij verdient het om gezien te worden.
Ook dit verwerk ik nu met de hulp van een gemeenschappelijke dierbare vriend- uit Rotterdam.
Ik heb maar één boodschap: heb elkander Lief want allen zijn we Kinderen van God of hoe je het ook wil noemen.
Welkom in die Wereld, waar wij samen elk-Ander kunnen/ willen Zien en Ont-Moeten in waarachtig Zijn.
Mieke
