De afgelopen jaren is narcisme uitgegroeid tot een van de meest besproken onderwerpen binnen de populaire psychologie. Boekhandels liggen vol met titels over toxische relaties, manipulatie en de schadelijke invloed van narcistische partners. Op sociale media worden diagnoses gretig uitgedeeld en lijkt het soms alsof iedereen wel een narcist in zijn omgeving heeft. Meestal wordt daarbij een duidelijk onderscheid gemaakt: er is een dader en er is een slachtoffer.
Psycholoog Martin Appelo kiest in zijn inmiddels aan een veertiende druk toe zijnde boek ‘Een spiegel voor narcisten’ bewust voor een andere benadering. In plaats van uitsluitend te kijken naar “de narcist”, richt hij de aandacht op iets wat veel ongemakkelijker, maar uiteindelijk ook veel waardevoller is: onszelf.
Dat maakt dit boek zo bijzonder. Appelo schrijft niet vanuit sensatie of veroordeling, maar vanuit de overtuiging dat narcistische trekken onderdeel zijn van het mens-zijn. Niet alleen de ander heeft behoefte aan erkenning, bewondering en waardering; die behoefte leeft in ons allemaal. Het verschil zit vooral in de mate waarin die verlangens ons gedrag gaan bepalen.
Wat het boek bovendien extra geloofwaardig maakt, is dat Martin Appelo zichzelf niet buiten het onderwerp plaatst. Integendeel. Vanaf het begin maakt hij duidelijk dat hij zichzelf herkent in een narcistische persoonlijkheidsstructuur. Ook tijdens colleges en lezingen is hij daar opmerkelijk open over. Juist die eerlijkheid maakt zijn benadering zo verfrissend. Hij schrijft niet over narcisme als iets dat uitsluitend bij andere mensen voorkomt, maar als iets wat hij van binnenuit kent en begrijpt.
Daarmee doorbreekt hij meteen een belangrijk taboe. In plaats van vanuit een veilige positie naar anderen te wijzen, houdt hij eerst zichzelf een spiegel voor. Misschien is dat ook een van de redenen waarom zoveel lezers zich in zijn benadering herkennen. Hij schrijft niet over “zij”, maar over “wij”.
Een van de krachtigste beelden die Appelo gebruikt, is dat van de ‘oersoep’. Volgens hem worden we allemaal uit dezelfde psychologische oersoep opgeschept. De ingrediënten zijn voor iedereen herkenbaar: verlangen naar liefde, behoefte aan bevestiging, angst voor afwijzing, hoop op waardering en de wens om ertoe te doen. De één krijgt een extra scheut onzekerheid mee, de ander een grotere behoefte aan bewondering. De metafoor van de ‘oersoep’ vond ik in zijn college heel vernieuwend. Persoonlijk vind ik die metafoor van de oersoep één van de sterkste beelden uit het boek, omdat zij de scherpe tegenstelling tussen “de narcist” en “de normale mens” doorbreekt. In Appelo’s visie zijn we immers allemaal mensen die proberen om te gaan met dezelfde fundamentele verlangens, angsten en kwetsbaarheden.
Juist daardoor verzet Appelo zich tegen de neiging om mensen in hokjes te plaatsen. De grens tussen “normaal” en “narcistisch” is veel minder scherp dan vaak wordt voorgesteld. Iedereen kent momenten van ijdelheid, behoefte aan erkenning of de wens om bijzonder gevonden te worden. Dat maakt ons niet meteen narcistisch; het maakt ons menselijk.
Volgens Appelo schuilt achter veel narcistisch gedrag bovendien geen overdreven zelfvertrouwen, maar juist kwetsbaarheid. Achter de façade van succes, controle of superioriteit bevindt zich vaak iemand die bang is om niet goed genoeg te zijn. Het gedrag dat aan de buitenkant arrogant lijkt, kan van binnen een poging zijn om gevoelens van tekortschieten of afwijzing niet te hoeven voelen.
Die benadering vraagt om nuance. Begrip voor de onderliggende kwetsbaarheid betekent uiteraard niet dat schadelijk gedrag moet worden goedgepraat. Mensen kunnen elkaar ernstig beschadigen. Maar Appelo laat zien dat demoniseren zelden tot inzicht leidt. Begrijpen is iets anders dan goedkeuren.
Veel boeken worden geschreven vanuit het perspectief van degene die door een narcist is gekwetst. Zulke boeken kunnen zeker steun en erkenning bieden. Maar soms blijft de aandacht volledig gericht op de ander. Wat hij deed. Hoe hij manipuleerde. Waarom hij niet veranderde.
Daardoor ontstaat gemakkelijk een verhaal waarin de ander de dader blijft en men zichzelf uitsluitend als slachtoffer ziet. Hoewel die pijn reëel is, verandert er op die manier vaak weinig. Want zolang alle aandacht naar de ander blijft gaan, blijft ook de macht bij de ander liggen.
Appelo draait die beweging om. Hij stelt vragen die veel moeilijker zijn. Waarom bleef ik in deze relatie? Wat maakte dat ik zo gevoelig was voor deze dynamiek? Welke verwachtingen, verlangens of oude patronen speelden bij mij een rol? Niet vanuit schuldgevoel, maar vanuit verantwoordelijkheid. Ik schrok zelf wel even in het college toen hij de link wist te leggen tussen narcisme en borderline. Appelo stelt heel diepzinnige vragen, ik heb hem ervaren als een man die de moeilijke vragen niet uit de weg gaat, ook niet voor zichzelf.
Slachtoffer zijn van schadelijk gedrag is een realiteit. Slachtoffer blijven als identiteit is iets anders. Werkelijk herstel begint vaak op het moment dat iemand niet langer alleen vraagt: “Waarom deed de ander mij dit aan?”, maar ook: “Wat kan ik over mezelf leren door deze ervaring?”
Dat is precies waarom Appelo zijn boek een spiegel noemt. Relaties vertellen ons niet alleen iets over de ander, maar ook over onszelf. Ze laten zien waar onze kwetsbaarheden liggen, waar onze grenzen vervagen en waar we misschien nog steeds verlangen naar erkenning, liefde of bevestiging.
Een ander belangrijk aspect dat Appelo aanstipt, is dat narcisme geen typisch mannelijke eigenschap is. In de populaire beeldvorming is de narcist vaak een dominante man en worden veel boeken geschreven vanuit het perspectief van vrouwen die door zo’n partner zijn gekwetst.
Hoewel die ervaringen uiteraard bestaan en serieus genomen moeten worden, waarschuwt Appelo voor al te eenvoudige stereotypen.
Ook vrouwen kunnen sterke narcistische trekken hebben. Alleen kunnen die zich soms anders manifesteren. Waar mannelijk narcisme vaker zichtbaar wordt in status, macht en openlijke zelfverheffing, kan vrouwelijk narcisme subtieler tot uiting komen via bevestigingsdrang, slachtofferschap, relationele controle of een sterke behoefte aan bewondering en aandacht. De onderliggende dynamiek blijft echter dezelfde: een kwetsbaar zelfbeeld dat bescherming zoekt.
Door ook aandacht te besteden aan vrouwelijk narcisme doorbreekt Appelo opnieuw het bekende wij-zij-denken.
Daarnaast plaatst hij narcisme niet alleen binnen het individu, maar ook binnen de samenleving. We leven in een cultuur waarin zichtbaarheid, succes en zelfpresentatie voortdurend worden aangemoedigd. Sociale media hebben de menselijke behoefte aan erkenning niet gecreëerd, maar ze hebben die behoefte wel versterkt. In een wereld van likes, volgers en perfecte plaatjes wordt het steeds moeilijker om jezelf los te maken van de blik van anderen. ( Wij/Zij, gaat de wereld ten onder aan narcisme?
Wat ‘Een spiegel voor narcisten’ uiteindelijk zo waardevol maakt, is dat het boek de menselijkheid bewaart. Er zijn geen monsters en geen heiligen. Er zijn alleen mensen met verlangens, angsten, afweermechanismen en blinde vlekken. Uitzonderingen zijn er uiteraard ook wel, maar dat is niet wat het doel is van dit boek.
De vraag is niet of we narcistische trekken hebben. De vraag is hoe bewust we ermee omgaan. Want zolang we blijven geloven dat narcisme uitsluitend iets van anderen is, missen we misschien de grootste kans op groei.
Zoals iedere spiegel laat ook deze spiegel niet alleen zien wat mooi is. Soms toont hij juist de delen van onszelf die we liever verborgen houden. Maar precies daar, in dat ongemakkelijke gebied tussen zelfbeeld en zelfinzicht, begint volgens Martin Appelo de mogelijkheid tot echte verandering.
En dat alles, maar er is ook echt zoveel meer te ontdekken in dit boek, de grootste verdienste van dit boek. Het nodigt ons niet uit om met de vinger naar anderen te wijzen, maar om met meer eerlijkheid naar onszelf te kijken. Niet om onszelf te veroordelen, maar om onszelf beter te begrijpen.
Ik vond het voorwoord waarin hij verheldert hoe hij tot deze titel is gekomen interessant om te lezen.
Achteraan het boek vind je een uitgebreide wetenschappelijke lijst van werken die hij in begrijpelijke taal heeft verwerkt.
Dit boek nodigt uit om te lezen, voor iedereen die een heldere zuivere kijk wil, in de wirwar van het geladen onderwerp, op narcisme, in een heel breed spectrum van inzichten, tips en basisafspraken in het omgaan met narcisme. Dat boek is dus ook hoopgevend.
Ik heb het oprecht moeilijker en moeilijker om nog boeken erover te lezen, omdat ik simpelweg de inzichten van Appelo niet kan parkeren. Verhalen worden meestal vanuit één stem, één verhaal verteld. En zeker kan dat opluchten, in eerste instantie.
Maar er is het verhaal en er is ook het verhaal van de ander. Dus dat voelt heel dubbel.
Ondanks ik ontvankelijk ben. .Het is iets in de vele verhalen wat ik voel in de onderstroom dat ik in vraag stel. En dat blijft dan hangen….en dat voelt niet zo echt, ja, hoe zal ik het zeggen.
Ik heb dit boek terug uit mijn boekenkast gehaald, temeer omdat ik steeds vaker consulten heb met vrouwen die ik hierover beluister. Het is niet aan mij om een label als een label te bekrachtigen, dat is de makkelijkste weg, maar biedt geen uitweg noch inzicht in een toch wel veel complexere dynamiek.
Met dit schrijven wil ik geen afbreuk doen aan wat er aan verhalen wordt gedeeld of geschreven, het gaat wel, wat mij dan betreft als hulpverlener/ therapeut, om naar de kern te bewegen, en die is heel diep gelaagd en niet iedereen heeft daar zin in. Hoe makkelijk is het dan om aan te haken aan verhalen van herkenning, zonder werkelijk jezelf uit het verhaal te plaatsen?
Het zoeken om bevestigd te worden als zijnde: ‘ja jij bent het slachtoffer’ en diegene is de dader, is nooit helpend.
Ook gedeeld op Linkedin: Een spiegel voor narcisten
In 2019 en 2021 heb ik twee colleges gevolgd bij Martin Appelo.
Narcisme was het eerste college (afgerond met een tentamen) en me uiteraard ook verdiepte in het boek ‘ Een spiegel voor narcisten’ en ‘Hechting en relaties’ met het boek ‘ (H) echt niet. Verbeter je relaties als hechten niet echt lukt.’
De wirwar aan verhalen rond narcisme, de vele vragen rond narcisme, maar vooral de toon die zo vaak, te vaak werd gezet, als een label tot demoniseren, bracht me jaren geleden zoekend naar verdieping, naar antwoorden, naar inzichten en wegwijzers naar Martin Appelo. Natuurlijk had ik al wel boeken erover gelezen, dit kwam helemaal niet aan bod in mijn opleidingen, maar ik bleef op mijn honger zitten. Dit boek is op een manier geschreven dat de inhoud voor iedereen die tot een breder inzicht wil komen, niet alleen in de ander maar ook in jezelf, toegankelijk is. Dit boek geeft ook perspectieven en dat is bemoedigend en hoopvol om ook dat in het boek te lezen.
Wat ik ook lees rond narcisme, ik kan wat ik toen aan inzichten heb verworven- en dat stopt niet bij dit boek uiteraard- niet parkeren of wegzetten, want telkens als ik een verhaal lees, meestal geschreven vanuit een eenzijdige beleving, denk ik ‘ Hoe zou het verhaal van de ander klinken?
Wil iemand het verhaal kwijt om andere redenen dan op het eerste gezicht lijkt? Maakt een verhaal deel uit van een strategie of in de onderstroom voelend niet zo zuiver doel dan het lijkt?
Er is een verhaal en er is het verhaal van de ander. Zonder afbreuk te doen aan iemands verhaal. En wat is het waarnaar werkelijk wordt gestreefd? Dat is me vaak niet helder en duidelijk in de wirwar van verhalen. Het verhaal is verteld, is geschreven. En waar heeft het verhaal toe geleid?
Sympathie, antipathie, mede-lijden en nog meer lijden vanuit wat gezamenlijk wordt herkend, maar is er werkelijk van binnenuit iets in beweging gezet? Ik vraag me dat wel vaker af… Daarom schreef Martin ook het boek ‘Waarom veranderen meestal niet lukt.’ Niet vanuit een doem-denk-visie, maar vanuit een heel realistische kijk, en net dat prikkelt de lezer wel tot zelfonderzoek. Alleszins verfrissende kijk en ook heel sterk onderbouwd.
Er zijn zo van die schrijvers die me blijven uitnodigen en prikkelen om dieper de stof in te kruipen. En Appelo is daar een stuwende motor van.
Liefs Mieke
https://hupper.nl/experts/martin-appelo/ (link met de colleges van Martin, je bent niet verplicht om het tentamen af te leggen)
