©thuisfoto
We gebruiken de woorden zich inleven en zich voorstellen vaak alsof ze hetzelfde betekenen. Toch is er een belangrijk onderscheid tussen beide. Het lijkt misschien een nuance, maar het raakt aan de manier waarop wij de wereld, de ander en uiteindelijk ook onszelf leren kennen.
Wanneer we ons iets voorstellen, vormen we een innerlijk beeld. Dat beeld ontstaat vanuit onze eigen ervaringen, herinneringen en gedachten. We kijken als het ware van buitenaf naar een situatie en proberen die in ons denken vorm te geven. Dat is een waardevol vermogen. Zonder voorstellingen zouden we niet kunnen leren, herinneren of begrijpen.
Maar een voorstelling blijft altijd gekleurd door wie wij zelf zijn.
Zich inleven vraagt iets anders.
Daarvoor is het niet voldoende om een beeld van de ander te maken. Het vraagt dat we onze eigen vanzelfsprekendheden even op de achtergrond laten treden en ons openstellen voor de belevingswereld van de ander.
Niet door te denken dat je precies weet hoe de ander zich voelt, maar door je af te vragen hoe de wereld er voor zou uitzien?
Dat is een houding van aandacht, ontvankelijkheid en innerlijke beweeglijkheid.
Dit is niet alleen belangrijk in menselijke ontmoetingen, maar ook in de omgang met de natuur, kunst en onderwijs. Een boom is meer dan een verzameling botanische kenmerken. Een kind is meer dan een optelsom van eigenschappen of leerprestaties. Wie zich werkelijk leert inleven, probeert niet alleen te begrijpen wat hij ziet, maar ook wie of wat zich daar uitdrukt.
In de vrijeschoolpedagogie is dit een essentieel uitgangspunt. Een leerkracht past niet eerst een methode toe, maar ontwikkelt het vermogen om het individuele kind waar te nemen. Niet het kind moet zich aanpassen aan een vast beeld, maar de opvoeder leert zijn waarneming telkens opnieuw levend te houden.
Juist daarin ligt ook een belangrijke waarschuwing voor onze tijd. We vormen snel een mening, een diagnose of een verklaring. We denken dat we de ander begrijpen, terwijl we vaak vooral onze eigen voorstelling bevestigen. Werkelijke inleving vraagt meer moed. Ze vraagt dat we het oordeel even uitstellen en bereid zijn ons te laten verrassen.
Waar de voorstelling vooral uitgaat van wat wij al weten, begint inleving juist met de bereidheid om iets nieuws te ontvangen. Daarin ligt een wezenlijke stap in de ontwikkeling van het menselijk bewustzijn: niet alleen denken over de wereld, maar leren deelnemen aan de levende werkelijkheid.
Het is de dag van vandaag actueler dan ooit. In een tijd waarin beelden, meningen en snelle conclusies elkaar voortdurend opvolgen, is de kunst van het inleven een vorm van innerlijke discipline geworden. We verliezen ons niet in de ander, maar door ontvankelijk te zijn en openheid leren we zien wat zich werkelijk wil tonen.
In de vele voordrachten van Rudolf Steiner en vooral in De Filosofie van de Vrijheid, Algemene Menskunde en Goethes natuurwetenschappelijke geschriften beschrijft hij een manier van waarnemen waarin dat verschil heel concreet wordt. Hij sluit daarbij aan bij Goethe, die niet alleen naar de natuur keek, maar probeerde met de natuur mee te kijken.
Een van de mooiste oefeningen zou Steiner ongeveer zo kunnen hebben bedoeld.
Je neemt een eenvoudige bloem, bijvoorbeeld een zonnebloem
Stap 1. Voorstelling
Je kijkt naar de bloem en je denkt
“De zonnebloem heeft grote gele bloemblaadjes. Het hart is donkerbruin. De stengel is dik en stevig. De bladeren zijn groot en ruw. Ze kan meer dan twee meter hoog worden. Ze draait zich naar de zon.”
Je kunt zelfs haar Latijnse naam opzoeken. Alles klopt.
Maar eigenlijk ben je vooral bezig met het maken van een beeld.
Je beschrijft de bloem.
Stap 2. Inleving
Nu leg je alle kennis even naast je neer.
Je kijkt opnieuw. Niet om iets te benoemen maar om de bloem rustig haar eigen verhaal te laten vertellen.
Je merkt hoe de stengel zich opricht. Hoe de bloem zich opent naar het licht. Hoe de bloemblaadjes als een gebaar naar buiten stralen.
Je probeert niet te denken: “Ik weet wat een zonnebloem is.”
Je vraagt je af welke beweging er eigenlijk leeft in de zonnebloem?
Langzaam voel je iets van haar kwaliteit. En niet als een ‘fantasie’, maar als een met aandacht meebewegen.
Je verzint iets niet, maar je waarneming verdiept zich.
Aanvankelijk is het oefenen niet makkelijk, want we zijn heel snel geneigd om te denken zoals we gewend zijn te denken.
Mieke Mosmuller heeft hierover enkele heel interessante boekjes over geschreven. Boekjes, schrijf ik hier, maar je bent daar wel voor onbeperkte tijd heel zoet mee.
Nog een voorbeeld: een kind
Een kind zit stil in de klas.
Stap 1. Voorstelling
“Dat kind is verlegen.” of “Dat kind is niet gemotiveerd” tot ” Dat kind is ongelukkig.”
Dat zijn voorstellingen die waar kunnen zijn, maar ze kunnen ook onze eigen interpretaties zijn.
Stap 2. Inleving
Nu kijk je opnieuw naar het kind. Je kent inmiddels wel hoe het kind respondeert met een situatie of in een context vb thuis, op school, met vrienden. Je neemt waar dat dit kind luistert. Dat het eerst alles opneemt. Het kind maakt in stilte en zwijgzaam oogcontact, knippert af en toe met de ogen.
Je neemt waar dat het kind niet verandert, maar wel jouw manier van kijken, van waarnemen, van inleven. Er ontstaat begrip.
Je kunt het verschil met deze voorbeelden wellicht herkennen namelijk een voorstelling sluit gemakkelijk af ( je denkt dat je weet hoe het zit) en inleving opent- je ontdekt dat er nog iets is wat je niet hebt gezien.
Een prachtige uitspraak van Steiner (vrij weergegeven)
“De mens moet leren de wereld niet alleen te bekijken, maar haar innerlijk tegemoet te treden.”
Dat is precies wat hij bedoelt met een ‘levend denken.” En dit vind ik ook terug in de ‘boekjes’ van Mieke Mosmuller. ‘Levend denken.
Niet koud denken en analyseren, maar evenmin zweverig fantaseren.
Wel een denken dat zo aandachtig wordt dat het bijna luisteren wordt.
Kies vandaag één boom, één bloem, één dier
Kijk enkele minuten naar een bloem of een boom, of een voorwerp naar keuze, zonder onmiddellijk een naam, oordeel of verklaring te geven.
Juist daarin ligt het mooiste onderscheid tussen zich voorstellen en zich inleven: een voorstelling ontstaat vanuit het beeld dat ík vorm, terwijl inleving begint waar ik bereid ben mijn eigen beelden even stil te laten worden, zodat de ander, een mens, plant of kunstwerk – zich op zijn eigen wijze kan openbaren.
Dat is de houding die Steiner verbindt met wat Goethe “Zarte Empirie” noemde: tedere empirie. Het is een vorm van waarnemen die nauwkeurig én liefdevol is.
Niet sentimenteel, niet afstandelijk, maar met een open aandacht die de werkelijkheid tegemoet treedt. Juist daarin ziet Steiner een weg naar een rijkere en meer waarachtige vorm van kennen.
Ik oefen er zelf consequent met regelmaat in uiteraard, anders zou ik dat vandaag niet nog eens onder de aandacht brengen.
Heb het goed, liefs Mieke 
