Tijdens mijn cursus filosofie kwamen uiteraard de oude wijsgeren aan bod. Een voor mij toen nog onbekend begrip ‘Ataraxia’ werd op een boeiende manier voorgesteld. Ik legde vrij snel , dat is dan wat we als mens vaak doen, de link met 1 mijn andere opleidingen in Mindfulness. Om de inhoud als dusdanig eerst ‘zuiver’ in me op te nemen, te bestuderen en mezelf niet buiten beschouwing te laten, moest ik mezelf regelmatig ‘porren’, niet af te dwalen en te vergelijken met…mijn hoofd erbij houden. Kortom, dat op zich was een flinke uitdaging.
Heb je weleens zo’n dag waarop één berichtje genoeg is om je hele humeur om zeep te helpen? Wellicht zeg je of denk je zelfs dat je dag helemaal naar de kloten is. Ook al zeg je dan niet, het is niet omdat je het niet zegt, dat je het niet stilletjes denkt. Veel veel vroeger liet me ook wel eens op die manier uit. Mijn humeur zakte onder het vriespunt zelfs. Gelukkig kon ik het vriespunt behoorlijk ‘snel’ ombuigen door sommige situaties te relativeren, in een bredere context te plaatsen.
Een e-mail die nét verkeerd valt. Een opmerking van iemand die nog uren in je hoofd blijft rondspoken. Een planning die plots verandert. Iemand die iets van je nodig heeft terwijl je zelf al aan het einde van je energie zit.
En voor je het weet, ben je niet meer bezig met wat er op dit moment gebeurt, maar met alles wat er mis zou kunnen gaan, wat iemand anders had moeten zeggen of wat jij misschien anders had moeten doen.
Ik herken dat gevoel nog af en toe, maar niet meer toen ik een dertiger was.
Juist daarom vond ik het lezen en bestuderen van onder andere Epicurus ( en nog anderen) heel interessant. Ataraxia betekent vrij vertaald: onverstoorbaarheid, innerlijke rust, vrijheid van mentale onrust. Geen leven zonder problemen. Geen toestand waarin je nergens meer om geeft. En al helemaal geen koude onverschilligheid. Nee.
Voor mij betekent ataraxia vooral leren om niet iedere storm buiten mezelf ook vanbinnen te laten woeden.
Rust ontstaat niet wanneer het leven rustig wordt. We denken vaak dat we pas echt rust zullen ervaren wanneer alles geregeld is, die ene moeilijke situatie voorbij is, het werk wat rustiger wordt, iedereen tevreden is, we genoeg geld hebben, die ene persoon ons eindelijk begrijpt, we eindelijk tijd hebben voor onszelf.
Maar als we eerlijk zijn, komt dat perfecte moment waarschijnlijk nooit. Er is altijd wel iets.
Griekse filosofen begrepen dat al, waaronder Epicurus de bekendste was.
Ataraxia gaat niet zozeer over het veranderen van de wereld om ons heen, maar over het veranderen van onze verhouding tot die wereld. Over leren kijken naar wat er gebeurt zonder dat iedere gebeurtenis meteen onze innerlijke rust hoeft te bepalen.
Onze keuzes, onze houding en de manier waarop we reageren liggen voor een groot deel bij ons. De mening van een ander, het verleden, onverwachte gebeurtenissen en de uiteindelijke uitkomst van onze inspanningen vaak niet. Net daar begint een andere vorm van vrijheid namelijk het niet proberen om alles om je heen te willen beheersen, maar jezelf te beheersen in hoe je ermee omgaat.
Ook de stoïcijnen hielden zich intensief bezig met die gedachte. Zij maakten een belangrijk onderscheid tussen wat binnen onze invloed ligt en wat daarbuiten valt.
Mijn keuzes? Ja.
Mijn houding? Ja.
Mijn woorden en gedrag? Ja.
Maar de mening van een ander? Niet volledig.
Het verleden? Nee.
Het weer? Helaas ook niet.
De reactie van iemand anders? Evenmin.
Alles wat morgen gebeurt? Al helemaal niet.
Mentale onrust over situaties waar we geen controle over hebben en toch meer aandacht geven dan nodig is.
Toch besteden we ontzettend veel energie aan precies die dingen waar we geen controle over hebben. Vandaag gingen hierover enkele interessante gesprekken met cliënten.
Enkele concrete handvatten om bij jezelf te onderzoeken én wat je herkent kunt veranderen.
1. Leer je eerste reactie niet meteen te volgen
We hebben allemaal momenten waarop iets ons raakt. Een bericht dat je irriteert. Een onverwachte rekening. Een vervelende opmerking. De eerste reactie komt vaak vanzelf.
Boosheid. Angst. Irritatie. Teleurstelling. Jezelf veroordelen in wat je ervaart is onnodig, je herkent wat het met je doet.
Maar er zit een kleine ruimte tussen wat je voelt en wat je vervolgens doet. In die ruimte zit vrijheid. Reageer je als de bliksem bijvoorbeeld op iemand of iets?
Impulsief? Of laat je dat even inwerken en neem je pas actie ( of niet) op een innerlijk rustig moment. Soms zijn mensen het zo gewoon meteen een respons te geven omdat dit wordt verwacht, zonder daar eerst zelf over te voelen, na te denken. Zelfbeheersing ontwikkelen is een menselijke vaardigheid die de dag van vandaag stiefmoederlijk behandeld wordt. Zelfbeheersing is niet hetzelfde als jezelf onderdrukken of inhouden.
2. Bereid jezelf voor op wat moeilijk kan worden
De stoïcijnen gebruikten hiervoor onder andere het idee van premeditatio malorum: vooraf nadenken over mogelijke tegenslag
Op het eerste gezicht klinkt dat nogal pessimistisch want waarom zou je jezelf bezighouden met wat er mis kan gaan?
Door te erkennen dat dingen soms anders lopen dan je hoopt, wordt tegenslag minder onverwacht. Een afspraak kan worden afgezegd. Een plan kan anders uitpakken. Iemand kan je teleurstellen. Dat betekent niet dat je negatief moet leven. Het betekent dat je jezelf eraan herinnert dat als iets anders loopt dan je hoopt of had verwacht, je er kunt mee omgaan.
En weet je, die gedachte geeft verrassend heel veel rust.
3. Vraag jezelf af hoeveel je eigenlijk nodig hebt.
Een van de mooiste lessen die ik uit de oude filosofieën haal, is de vraag naar verlangen. Zijn we niet inmiddels gewend geraakt aan meer succes, meer erkenning, meer spullen, meer comfort, meer likes, meer ervaringen, meer geld? En dat dit niet automatisch meer rust biedt? Eigenaardig, niet? Hoe meer dingen we nodig hebben om ons goed te voelen, hoe meer we ook bang kunnen worden om ze kwijt te raken.
Ataraxia nodigt daarom uit tot een andere vraag. Wat is eigenlijk genoeg voor mij? Een rustige avond thuis waar je geniet van een mooi boek, een wandeling zonder je gsm bij de hand, een heerlijke maaltijd, een goed gesprek, een dag waar je nergens naartoe moet of hoeft…. de dagelijkse eenvoudige dingen die ons laat beseffen hoeveel we eigenlijk al hebben.
4. Bescherm je aandacht
Onze aandacht is kostbaar.Toch geven we haar de hele dag weg.
Aan nieuwsberichten. Meldingen. Sociale media. Meningen van anderen. Discussies waar we helemaal niet aan hoeven deel te nemen. En vervolgens vragen we ons af waarom ons hoofd zo vol zit.
Wat voortdurend je aandacht krijgt, krijgt uiteindelijk ook een stukje van je innerlijke wereld.
Daarom is rust soms niet iets wat je moet vinden, maar iets wat je bewust moet beschermen. Zet die meldingen eens uit. Leg je telefoon weg tijdens je koffie. Loop een stukje zonder podcast.
Laat een stilte gewoon een stilte zijn.
5. Laat los wat niet van jou is
Dit is misschien de moeilijkste oefening van allemaal. We willen graag dat mensen ons begrijpen. Dat situaties eerlijk verlopen.
Dat anderen zich gedragen zoals wij hopen. Het leven heeft daar geen contract voor getekend. Of denk je van wel?
Je kunt je best doen, zorgvuldig communiceren en goede keuzes maken en toch kan de uitkomst anders zijn dan je had gewild. Betekent dit dat je hebt gefaald? Neen, het betekent dat je een mens bent in een wereld waarin je een deel kunt beïnvloeden.
Net zoals je de wind niet kunt sturen, je kunt wél je zeilen bijstellen.
6. Kies voor een leven waar je innerlijk achter kunt staan
Voor de stoïcijnen was innerlijke rust niet simpelweg: ik voel me prettig. Rust had ook te maken met hoe je leeft. Met moed, rechtvaardig, met gematigdheid, met wijsheid, met deugdzaamheid. Belangrijke waarden die me elke dag aan eigen zelfonderzoek uitnodigen.
En eigenlijk begrijp ik dat steeds beter. Een rustige avond hebben terwijl je weet dat je iemand bewust onrecht hebt aangedaan, voelt uiteindelijk niet als echte rust. Voor je slapen gaat, je dag in omgekeerde richting overlopen ( oefening van Steiner) en jezelf die vraag stellen. Geloof me, dat dit echt een goede nachtrust bevordert.
Wanneer je probeert eerlijk te zijn, verantwoordelijkheid neemt wanneer je fouten maakt en handelt volgens wat je belangrijk vindt, ontstaat er iets anders. Een soort van stille stevigheid. Je hoeft jezelf niet continu te overtuigen een goed mens te zijn, je weet dat je je leven leeft in overeenstemming met je waarden. En dat geeft innerlijke rust. En innerlijke vrede.
7. Kom terug naar dit moment
Misschien is dit wel de eenvoudigste oefening en tegelijkertijd de moeilijkste, want onze gedachten zijn vaak ergens anders.
We zijn bezig met wat gisteren gebeurde. Of met wat morgen misschien zal gebeuren. Met gesprekken die al voorbij zijn.
Met scenario’s die nog helemaal niet bestaan.
En dit moment, dit is er gewoon, hier en nu. Voel hoe je ademhaling is, voel je voeten op de grond, hoor de geluiden om je heen, kijk naar het licht dat door het raam valt, drink je kopje thee of koffie bewust….
Ataraxia is geen eindbestemming. Ik denk daarom niet dat ataraxia betekent dat je op een dag een soort permanente staat van volmaakte kalmte bereikt. We zullen ons omdat we menselijk zijn ons nog steeds ergeren, verdriet ervaren, bang zijn, reageren voor we nadenken.
De kunst zit niet in het nooit meer verstoord willen raken. Dan zit je beter op de top van een berg, en dan nog geloof ik dat op de top van een berg ook wel iets wordt opgewekt. Op een andere manier.
De kunst zit in steeds opnieuw kunnen terugkeren naar jezelf, begint met bewust(er) ademen, een pauzemoment inlassen, een gedachte of aanname onderzoekt, een gevoel van begeerte naar iets of iemand loslaten. Er ontstaat in dit gebeuren langzaam iets anders in jezelf. De wereld draait nog steeds verder of door, maar jij ontdekt de wereld in jezelf, in stilte, meditatief. Je beweegt niet langer mee mee in het ruis, al word je niet onverschillig. Je neemt waar. Je wordt een getuige, een toeschouwer, terwijl je niet onverschillig bent. Je probeert niet meer te denken en te leven vanuit het idee de wereld te kunnen redden. Je wordt een levend voorbeeld, met dit weten dat je een mensen mens bent en niet boven de anderen staat. Je kijkt niet meer op maar je kijkt ook niet neer.
Een waarachtige ontmoeting ontstaat daar waar volstrekte gelijkwaardigheid is en daar past het beeld van de redder niet meer in. Dat is voor mij de schoonheid van ataraxia.
Niet proberen de storm uit de wereld te verwijderen, maar leren hoe je midden in de storm je innerlijke stilte kunt bewaren. Als we het hebben over ‘vrijheid’ dan is dat wel voor mezelf een proefondervindelijke levende weg.
Het besef en inzicht niet alles controle te hebben, daar zelfs niet naar te streven, controle willen hebben en dat vast te houden vertelt me, als ik dat bemerk bij mezelf, als een dieperliggende iets wat ik mag aankijken.
Een heel eenvoudige simpele vraag die ik me dan stel is wat ik in een bepaald moment mag aankijken, misschien ( en dat ontdek ik dan wel zelf) is dat iets wat ik draag uit het verleden wat nooit van mij was.
Maar dat leeft niet alleen vanuit een ver verleden. We dragen wel eens en maar al te graag, iemands lasten, bewust/onbewust, onbewust/bewust. Het moment dat ik me hiervan bewust word, dan kan ik die ‘last’ teruggeven, als een uitnodiging om dat aan te kijken.
En als je de tekst invoelend tot je neemt, jezelf als voorbeeld neemt, waartoe voel jij je uitgenodigd, eventueel, om ataxaria in jouw leven uit te nodigen en te integreren? Je hoeft niet zo persé filosofie te studeren, om tot de juiste vraagstelling en zelfonderzoek te komen.
Liefs Mieke 
