In dit blog deel ik een heel vaak niet belichte dynamiek tussen iemand met een narcistische persoonlijkheid en borderline. Dr Martin Appelo beschrijft die dynamiek in zijn boek. ( pag 34-35)
De relatiecyclus tussen narcisme en borderline deel 1
Het is belangrijk om te benadrukken dat, ondanks de toon van veel literatuur die verwijst naar borderline en narcistische “tactieken”, noch de narcistische noch de persoon met borderline ervoor kiest om zich op de onaangepaste manier te voelen, te denken of te gedragen zoals ze dat in relaties doen.
Hun manier van ervaren en functioneren in de wereld wordt vervormd door de invloed van genetische, temperamentvolle, vormende, traumatische en/of andere ervaringsfactoren.
Het is ook belangrijk om te vermelden dat personen met borderline niet altijd vrouw zijn en personen met narcistische trekken niet altijd man, ook in homoseksuele relaties.
Maar als het gaat om de relatie tussen een narcist en een persoon met borderline, is de meest voorkomende situatie die van een vrouw met borderline-neigingen en een man met narcistische neigingen. Om het schrijven te vergemakkelijken, zal ik in dit artikel een persoon met narcisme narcist daarom als “hij” en de persoon met borderline als “zij” schrijven. Dus lees dit artikel met een ruimer begripsvermogen.
* De aantrekkingskracht van de combinatie borderline-narcist
Mensen met deze stoornissen voelen zich vaak tot elkaar aangetrokken. Dit komt doordat ze allebei een innerlijke leegte ervaren, maar met tegengestelde aantrekkingskrachten – als magneten met tegengestelde polariteit die elkaar aantrekken.
De borderliner voelt een relationele leegte, een gevoel van niets bestaan tenzij ze een relatie heeft. Haar emoties leiden haar chaotisch van de ene relatie naar de andere, op zoek naar die ideale persoon die ze kan vertrouwen en met wie ze haar leven kwetsbaar kan delen om er betekenis aan te geven.
Omdat ze zich nooit ‘goed genoeg’ voelt en bang is om in de steek gelaten te worden, test ze angstig de toewijding en liefde van haar partner op emotioneel instabiele manieren die hem bang maken, hem kwetsen en hem uiteindelijk wegjagen.
De narcist daarentegen is heel onafhankelijk en heeft een inherent wantrouwen jegens anderen. Zijn sterke zelfbeschikking straalt kracht uit; hij lijkt zelfverzekerd over zijn plannen en richting in het leven. Hij wordt gedreven door een gepassioneerde nastreving van doelen die zijn succesplannen, hoe afgemeten ook, zullen verwezenlijken.
Hij trekt loyale volgelingen aan die in hem en zijn talenten geloven; die bereid zijn zich bij hem aan te sluiten en zijn streven te steunen. Hij is niet afhankelijk van relaties, maar erkent wel het belang van loyale volgelingen. Tegelijkertijd biedt zijn missie zijn volgelingen een gewenste identiteit; ze zijn blij deel uit te maken van zijn missie, blij om erbij te horen.
De principiële, onafhankelijke en zelfverzekerde aanpak van de narcist en de emotionele, chaotische, relationeel afhankelijke behoefte aan richting van de borderline-persoonlijkheid creëren een krachtige Yang-Yang-aantrekkingskracht die moeilijk te weerstaan is.
De borderline-persoonlijkheid vindt in de narcist een veilige motor waarmee ze zich kan verbinden en die haar leven richting kan geven. De narcist vindt in de borderline-persoonlijkheid een enthousiaste fan die haar – in eerste instantie – royaal aandacht, aanmoediging en sensueel genot schenkt.
Naarmate de relatie vordert, zal deze emotionele pieken en dalen van verschillende duur ervaren, die ontwrichtend en problematisch zijn voor het persoonlijke en relationele leven. Meestal verloopt dit zo dat uiteindelijk een van twee dingen gebeurt, en wanneer dat gebeurt, triggert het de andere.
De hypersensitiviteit van de persoon met borderline kan gebeurtenissen, zoals een verandering van plannen, een onbeantwoord bericht, een ongeduldig woord, een geïrriteerde blik of een onderbreking op het werk, in eerste instantie verkeerd interpreteren als een teken dat ze niet gewaardeerd wordt, geen prioriteit krijgt, misschien niet geliefd is, of erger nog – op het punt staat verlaten te worden.
Dit activeert de angstige, zelfverdedigende strategieën van de persoon met borderline, bedoeld om de aandacht, prioriteit, liefde en toewijding van de narcistische partner terug te winnen. Deze aanpak heeft natuurlijk het tegenovergestelde effect.
* De relationele aantrekkingskracht van de persoon met borderline
De emotionele agressie van de persoon met borderline bedreigt de onafhankelijkheid van de narcist, waardoor zijn vermijdingsstrategieën worden geactiveerd, die ervoor zorgen dat hij zich terugtrekt. Haar aantrekkingskracht activeert zijn afstoting. Zijn terugtrekking, die net zo goed eerst had kunnen plaatsvinden, voelt precies aan als de verlating waar ze zo bang voor was.
Ze vreest het vooruitzicht om weer alleen en leeg achter te blijven, zonder iemand die haar leven identiteit en betekenis kan geven.
De narcist kan reageren met woede of terugtrekking, wat vervolgens de verlatingsangst van de borderline-partner triggert.
In plaats van hem de ruimte en tijd te geven om terug te keren, drijven haar gevoelens haar ertoe om opnieuw angstig achter hem aan te gaan. Dit kan escaleren tot beschuldigingen, scheldwoorden, vloeken, vandalisme, bedreigingen om zichzelf iets aan te doen, of bedreigingen (of acties) om zijn carrière te schaden.
Al deze acties beangstigen en bedreigen de narcist, die zich uit zelfverdediging nog verder van hem distantieert en de situatie verder laat escaleren. In deze escalatie kan hij schreeuwen, zijn woede uiten, vloeken, bedreigingen uiten, haar ‘gek’ noemen en haar zwartmaken bij vrienden en familie.
Aan dit relatiepatroon is de cyclus van idealisering, devaluatie en afwijzing inherent. De borderliner ziet romantische aantrekkingskracht als een weerspiegeling van een absoluut beeld van de ander: volledig goed wanneer aan bewuste behoeften wordt voldaan, en volledig slecht wanneer dat niet het geval is (splitsing). Natuurlijk kan geen enkele partner deze idealisering volhouden.
Bovendien zal de neiging van de borderliner om onacceptabele aspecten van zijn of haar eigen karakter op anderen te projecteren uiteindelijk het perfecte beeld dat hij of zij van de narcistische partner heeft, verbrijzelen. Deze partner wordt vervolgens gedevalueerd en aangevallen. Als de partner een narcistische persoonlijkheidsstructuur heeft, is deze devaluatie traumatisch en veroorzaakt intense pijn.
De narcist kan reageren met woede of terugtrekking, wat vervolgens de verlatingsangst van de borderliner aanwakkert. De borderliner voelt zich verlaten, angstig en emotioneel ontregeld, en het patroon begint opnieuw: de angst van de borderliner triggert de wonden van de narcist en diens verlangen tot terugtrekking… door middel van manipulatie en controle… om aan zijn of haar eigen emotionele behoeften te voldoen.
Deze cyclus zal zich in verschillende intensiteiten herhalen. Het wordt onderbroken door periodes van hereniging – meestal geïnitieerd door de persoon met borderline via sensuele aantrekkingskracht.
Seks is bijna onweerstaanbaar voor beide partners.
Voor de persoon met borderline voelt sensuele nabijheid als liefde, en voor de narcist bevredigt seks zijn behoefte om begeerd en aantrekkelijk te zijn, en zijn verlangen om een redder-held te zijn. Seks zal de verbinding daarom tijdelijk herstellen en een band creëren die sterk genoeg is om hen naar de volgende gebeurtenis te brengen die voor de persoon met borderline te ver weg aanvoelt of voor de narcist te intens, waardoor de cyclus opnieuw begint.
Wat is het antwoord op dit dilemma? Veel mensen hebben een keerpunt in hun relaties bereikt toen ze beseften dat zijzelf de gemene deler zijn in al hun problematische relaties. Ze erkennen dat hun patroon een probleem is, dat relaties verstoort, en dat dit patroon een naam heeft.
Ze gaan de aard van hun verstoorde dynamiek begrijpen; dat sommige manieren van denken en handelen verstoord zijn en dat er een tegengif voor bestaat. Met nederigheid, inzet, therapeutische en groepsondersteuning en discipline leren ze zelfzuchtige of emotioneel gedreven impulsen te beheersen en te handelen in het belang van hun partner.
Naast individuele zelfverbetering beginnen stellen te begrijpen dat niet hun partner het probleem is, maar het patroon… de interactie van hun verstoorde patronen is het probleem. Stellen die een weg naar een gezonde relatie vinden, stoppen met ruzie maken en beginnen de toxiciteit actief en bewust te transformeren.
Kortom, de individuen zoeken hulp (idealiter via individuele en groepstherapie) en het stel zoekt hulp bij een relatietherapeut die zich bewust is van deze dynamiek.
De weg naar verandering is moeilijk, vaak lang en kent tegenslagen. Maar met de vastberadenheid om goed geïnformeerd en zelfreflectief te zijn over de eigen neigingen, en als stel verenigd de uitdagingen aan te gaan die hun relatie met zich meebrengt, kan een nieuwe manier van omgaan met elkaar ontstaan.
* Narcisme in intieme relaties
Narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPD) beïnvloedt de manier waarop iemand met anderen omgaat ingrijpend en creëert patronen van grootheidswaanzin, een gevoel van recht, gebrek aan empathie en zelfgerichtheid die zeer destructief kunnen zijn voor relaties. Door de signalen van narcisme te leren herkennen en duidelijke relationele grenzen te stellen, kunnen partners van mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPD) beter omgaan met dit uitdagende terrein.
In dit deel bespreken we de verschillende narcistische subtypes, de idealiserings-devaluatiecyclus die vaak voorkomt in relaties met mensen met NPD, en enkele strategieën voor gezondere relaties.
** De narcistische relatiecyclus Achtergrond
Narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPD) is ook een persoonlijkheidsstoornis van cluster B volgens het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). Hoewel narcisme twee manifestaties kent – grandioos narcisme (zie ook: narcistische en devaluatiecyclus) – kwetsbaar (ook wel openlijk genoemd, in tegenstelling tot verborgen) – het is vooral bekend om zijn grootheidswaanzin, die ten grondslag ligt aan de volgende definitie in de DSM-5:
“een alomvattend patroon van grootheidswaanzin (in fantasie of gedrag), behoefte aan bewondering en gebrek aan empathie, beginnend in de vroege volwassenheid en aanwezig in diverse contexten, zoals blijkt uit vijf of meer van de volgende symptomen:
Heeft een groots gevoel van eigenwaarde (bijv. overdrijft prestaties en talenten, verwacht als superieur erkend te worden zonder overeenkomstige prestaties). Is geobsedeerd door fantasieën over onbeperkt succes, macht, genialiteit, schoonheid of ideale liefde.
Gelooft dat hij of zij ‘speciaal’ en uniek is en alleen begrepen kan worden door, of zich zou moeten associëren met, andere speciale of hooggeplaatste mensen (of instellingen). Vereist buitensporige bewondering.
Heeft een gevoel van recht (d.w.z. onredelijke verwachtingen van een bijzonder gunstige behandeling of automatische naleving van zijn of haar verwachtingen). Is interpersoonlijk uitbuitend.” (d.w.z. maakt misbruik van anderen om zijn of haar eigen doelen te bereiken).
Mist empathie: is niet bereid de gevoelens en behoeften van anderen te erkennen of zich daarin in te leven. Is vaak jaloers op anderen of gelooft dat anderen jaloers op hem of haar zijn. Vertoont arrogant en hooghartig gedrag of houdingen.
Zoals bij alle persoonlijkheidsstoornissen is narcisme niet opzettelijk, ondanks de toon van veel literatuur die narcistische “tactieken” beschrijft. Narcisten plannen hun gedrag niet opzettelijk alsof ze perfect in staat zijn om empathisch, zorgzaam, altruïstisch en op anderen gericht te zijn, maar kiezen anders. Narcisten hebben een beperkt zelfinzicht; ze zijn zich niet bewust van zichzelf.
Het is ook belangrijk om op te merken dat, net als bij alle persoonlijkheidsstoornissen, narcisme zich op een spectrum bevindt, van het vertonen van enkele kenmerken tot het volledig voldoen aan de criteria voor een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Volgens de benadering van Appelo kunnen we op twee manieren naar narcisme kijken: narcisme als dimensie en narcisme als categorie. Voor het verder uitwerken van narcisme heeft hij voor narcisme als categorie gekozen. Narcisme als dimensie laat veronderstellen dat alle mensen en dingen op een bepaalde manier gelijk zijn en hetzelfde hebben, al is het bij de één soms een beetje meer en bij de ander een beetje minder. Normaal narcisme- weinig narcisme en teveel narcisme. Maar dat legt hij in het boek verder duidelijk uit.
Wat de pathologie betreft, kan de narcist narcistische neigingen hebben ontwikkeld door verwaarlozing in de kindertijd.
Martin Appelo gebruikt hiervoor de metafoor van de oersoep.
Misschien hadden ze een narcistische ouder, of een afwezige ouder, of een mishandelende ouder, of hebben ze andere vormen van kindermishandeling of -verwaarlozing meegemaakt.
Het kind kan een onevenwicht hebben ervaren tussen aandacht voor het opbouwen van relaties en prestatiegerichte beloning; tussen zorg en discipline.
Ze werden mogelijk beloond voor het stellen van eigenbelang boven dat van anderen; op de een of andere manier werd de les geleerd dat de wereld er is om je te exploiteren; relaties zijn utilitair; mensen worden gewaardeerd om de voordelen die ze je bieden
* Subtypen van narcistische persoonlijkheidsstoornis
* Grootheidswaanzin (Openlijk Narcisme)
Grootheidswaanzin (of openlijke) narcisten hebben een aantal dingen gemeen met psychopaten. Beiden buiten mensen uit; ze profiteren van mensen; ze liegen, bedriegen en manipuleren systemen in hun eigen voordeel. Een belangrijk verschil is dat sociopaten zich niet storen aan wat ze doen; ze hebben geen geweten.
De narcist voelt zich tenminste soms schuldig over wat hij “heeft moeten doen” om zijn doelen te bereiken. Deze zelfzuchtige kant van een narcist is verontrustend, maar tegelijkertijd ook aantrekkelijk door zijn zelfverzekerdheid; ze zijn moeilijk te negeren. Ze kunnen charmant, charismatisch en bedwelmend succesvol zijn. Ze zijn vaak de baas in een organisatie. Het kunnen beroemdheden zijn; mensen die alles lijken te hebben, van stijlvolle kleding tot dure auto’s tot “trofee” echtgenotes, echtgenoten, vriendinnen of vrienden (misschien wel meer dan één van de bovenstaande).
* Kwetsbaar (verborgen) narcisme
De kwetsbare (of verborgen) narcist is minder opvallend dan de opschepperige, grootheidswaanzin narcist. Deze aandachtzoekers hanteren een “zielig”-houding. Ze hebben het gevoel dat de wereld hen iets verschuldigd is, maar hen over het hoofd heeft gezien; ze lijken verdrietig, hun wrok is voelbaar en ze zijn vatbaar voor depressies.
Hoewel ze kritisch zijn op anderen, zijn ze hypersensitief voor kritiek. Ze kunnen de “mislukkeling”-criticus zijn die vernietigende online recensies schrijft over zowat alles.
Ze lijken zich thuis te voelen in een buitenstaandersrol, waarover ze klagen, maar vervolgens geen hulp accepteren of ernaar handelen die hen vooruit zou kunnen helpen. Ze lijken vast te zitten in een identiteit waarin ze niet begrepen of gewaardeerd worden door de wereld, ook al hadden ze iemand kunnen en moeten zijn.
* Sociaal narcisme
De sociale narcist kan ons in verwarring brengen, omdat ze bekend staan om hun behulpzaamheid. Ze zijn misschien tot hun knieën in humanitaire projecten, rampenbestrijding, dierenredding, ziektebestrijding, enzovoort, en vliegen wellicht zelfs de hele wereld over voor hulpmissies.
Het punt is: je zult het weten! Geen enkele goede daad zal onopgemerkt blijven.
Er zullen talloze selfies en berichten online verschijnen. Je zult foto’s van hen zien bij de eerste spade in de grond – met een gouden schop in de hand – voor een project dat ooit hun naam zal dragen. Ondanks dit prachtige filantropische imago zijn ze echter onaardig tegen ondergeschikten binnen de organisatie en uitbuitend of misbruikend tegenover mensen zonder macht. De buitenstaander vindt ze geweldig, maar familie en collega’s ervaren de niet-empathische, verwende, egocentrische, aandachtzoekende narcist achter het publieke imago.
* Goedaardig narcisme
Net als in de analogie die vaak wordt gemaakt tussen een narcist en een kind, is de goedaardige narcist als een tiener. Ze zijn niet per se gemeen, maar wel onvolwassen en oppervlakkig. Ze genieten van de aandacht, pronken graag en willen in een dure auto rondrijden. Het leven draait om het najagen van tekenen van succes en het krijgen wat ze willen, zonder zich iets van anderen aan te trekken.
* Veelvoorkomende narcistische kenmerken
Kenmerkend voor al deze subtypes is een innerlijke onzekerheid; een gebrek aan een kernidentiteit waardoor ze de feedback van de buitenwereld nodig hebben om te bepalen wie ze zijn.
Vandaar de constante zoektocht naar ‘narcistische bevoorrading’ en het zoeken naar bevestiging.
Narcistische bevoorrading omvat lof, applaus, dankbaarheid, vleierij, promotie, winst, schulden of een andere vorm van verheerlijking of eigenbelang. Narcistische bevoorrading wordt gezocht om onzekerheid te verzachten (een onzekerheid die zich voordoet als zelfvertrouwen in het geval van grandioos narcisme en als zelfvernedering in het geval van kwetsbaar narcisme).
Het zelf staat centraal in de wereld van een narcist. Natuurlijk is het zelf nooit ver weg van iemands bewustzijn; Het is een kwestie van overleven. En wie houdt er nu niet van een beetje aandacht? Het is daarom nuttig om te begrijpen dat narcisme zich op dat spectrum bevindt. Aan het ene uiterste bevindt zich de narcistische persoonlijkheidsstoornis, de in de DSM beschreven aandoening die hierboven is toegelicht, en er zijn mildere gradaties van manifestatie, allemaal daartussenin.
* De narcistische relatiecyclus
Vanaf het begin van een relatie zal een narcist aandacht zoeken. De grootheidswaanzin-narcist zal zich zo kleden dat hij of zij de aandacht trekt, in een auto rijden die indruk maakt, trofeeën tentoonstellen, plaquettes op zichtbare plaatsen ophangen en zijn of haar titels opsommen. Ze zullen de schijn van succes wekken (of, als ze jong zijn, de potentie hebben om succesvol te zijn), en lijken de “droomman” of “droomvrouw” te zijn. Ze zullen waarschijnlijk een soort aanhang hebben. Maar die aanhang zijn niet zozeer mensen, maar eerder een publiek, een juichende groep, een fanclub, groupies, loyalisten, soldaten die hun leider vooruit helpen.
*Aantrekkingskracht-/idealiseringsfase
In de aantrekkingskrachtfase van een relatie zal de narcist zich waarschijnlijk bezighouden met “love bombing”. Dit is het overladen van de ander met aandacht en het tonen van romantische gebaren. Het kan bestaan uit dure cadeaus, exotische reizen, gedichten, bloemen en de welverdiende aandacht. Niet dat dit slecht of verkeerd is; veel relaties beginnen op deze manier. Het verschil is dat deze uitingen van ‘liefde’ (bewust of onbewust) façades zijn, valstrikken die er alleen op gericht zijn om het object van aandacht te winnen. Zodra deze uitingen abrupt stoppen of zelfs omslaan in misbruik, ontstaat er een ander gedrag.
* Lovebombing
Tijdens deze aantrekkingsfase kan de narcist zich voordoen als de ‘held’ voor degene die hij of zij probeert te veroveren. Deze heldhaftige daad lijkt altruïsme, misschien zelfs liefde. Het is dapper. Het is opofferend. Het kost hen iets. Het is heroïsch. Ze kunnen iets van waarde verkopen om een doel te steunen dat belangrijk is voor degene die ze het hof maken; ze kunnen gewond raken of letterlijk een nier doneren.
Van buitenaf lijkt het liefdevol, en voor veel mensen zou het dat ook zijn. Maar voor de narcist is het een middel om narcistische bevoorrading te verkrijgen. Het is een manier om lof, applaus, bewondering, dankbaarheid en misschien zelfs een gevoel van schuld te ontvangen. In een romantische relatie kan het de doorslag geven en een vriend of vriendin overtuigen om te trouwen.
Eenmaal getrouwd, blijft de eenzijdigheid van de relatie bestaan en wordt deze steeds duidelijker. De partner – en uiteindelijk ook de familie – beseffen dat de narcistische moeder of vader er altijd goed uit moet zien; altijd indruk moet maken op anderen; en op een gegeven moment in het middelpunt van de belangstelling moet staan. Sociale interacties zijn als een toneelstuk. De kleding en de attributen moeten perfect bij de gelegenheid passen, anders is het een ramp. Breng ze niet in verlegenheid! Op een gegeven moment, zo niet altijd, zal de narcist de aandacht op zichzelf vestigen. Dat kan door een naam te laten vallen, een vaardigheid te onthullen die de groep nodig heeft, of informatie te delen die niemand anders lijkt te weten; ze betalen de rekening of offeren iets waardevols op voor het welzijn van de groep. Dit alles is erop gericht om de narcistische bevoorrading veilig te stellen.
De familie van de narcist leert dat het niet de moeite waard is om hen aan te spreken op hun zelfzuchtige gedrag. Niet dat iemand graag wordt uitgedaagd, maar zelfverzekerde mensen kunnen zonder verdediging naar een opmerking luisteren.
Volwassen mensen kunnen een belediging zonder verdediging opvatten; ze kunnen een klacht aanhoren en hun fouten toegeven. Maar de narcist is noch zelfverzekerd, noch volwassen. Net als een kind zullen ze boos worden, ontkennen, projecteren, de schuld afschuiven, mokken of exploderen (uiteraard buiten het zicht van het publiek).
Als deze reacties een romantische relatie verstoren en de narcist geen liefde, bewondering, aandacht en steun meer geeft, kan er opnieuw sprake zijn van ‘love bombing’ (cadeaus, gebaren, lange, oprechte excusesbrieven, liedjes opgedragen aan anderen…) om de gekwetste partner terug te winnen. Iedereen houdt van aandacht, cadeaus en genegenheid; dit kan een prachtig onderdeel zijn van gezonde romantische relaties.
Maar wat love bombing ongezond maakt, is dat het geen echte liefde is, maar een manipulatieve lokroep om terug te keren naar utilitaire dienstbaarheid, controle en emotioneel (of ander) misbruik.
De liefdevolle genegenheid en vriendelijkheid zullen dan abrupt ophouden totdat de partner weer een grens trekt of de relatie verbreekt. Dan zal de love bombing weer beginnen. Daartussenin zal er geen echt berouw, afstemming of verzoening zijn. En zonder blijvend berouw zal de cyclus zich herhalen.
* Overmatig zoeken naar bewondering
Over het algemeen is een relatie met een narcist wisselvallig, met periodes van idealisering en devaluatie, die vaak eindigen in een breuk.
Deze afwisseling tussen warm en koud is verwarrend, omdat de “warme” fase zo goed voelt; het lijkt de belofte in te houden van een liefdevolle, hechte relatie. Maar de koude fase voelt zo afwijzend, waardoor je op eieren loopt uit angst dat een onschuldig woord of voorval de onzekerheden van de narcist aanwakkert.
De relatie lijkt een eindeloze poging om de narcist compleet te maken, in afwachting van wederkerigheid van de narcist… een dag die nooit komt. Het is een eenzijdige relatie waarin onvoorwaardelijke liefde, steun, acceptatie, bewondering en aanbidding van de partner worden verwacht, terwijl de narcist voorwaardelijke liefde, ontkenning, manipulatie, controle, minachting, ontrouw, gebruik, misbruik en mogelijk dreigingen met een relatiebreuk biedt.
* Relaties en kwetsbaar narcisme
Het bovenstaande relatiepatroon is het meest kenmerkend voor grandioos narcisme. Kwetsbaar/verborgen narcisme heeft veel van dezelfde kenmerken, maar de tactieken zijn verborgen, onderhuids en onzichtbaar. De middelen voor manipulatie, controle en het zoeken naar narcistische bevoorrading verschillen in sommige gevallen, maar de zelfgerichtheid is hetzelfde.
Net als de grandioze narcist ziet de kwetsbare narcist zichzelf als speciaal en vindt hij of zij recht op erkenning, verheffing en uitzonderingen. Het probleem is dat de kwetsbare narcist niet ervaart dat de wereld zijn of haar speciaalheid weerspiegelt, zoals de grandioze narcist dat vaak wel doet.
Het kan zijn dat ze geen uiterlijke schoonheid, status, diploma’s, prestaties, positie of winst hebben die overeenkomen met hun innerlijke zelfbeeld. Ze leren daarom validatie te zoeken, niet door te pronken, maar door zich terug te trekken.
Wanneer een verborgen narcist zich genegeerd of ondergewaardeerd voelt, kan hij of zij zich terugtrekken en zichzelf kleineren, in de hoop dat anderen hem of haar uitnodigen om naar voren te treden en de rechtmatige plaats in te nemen.
Hij of zij kan sympathie opwekken door uiting te geven aan gekwetstheid (emotioneel of fysiek), of vanuit een positie van nood om hulp of redding roepen. Of ze kunnen op andere manieren sympathie, aanmoediging, lof of hulp van anderen verkrijgen.
Terwijl grootheidswaanzin narcisten zich als pestkoppen kunnen gedragen, presenteren kwetsbare narcisten zich als slachtoffers. Ze scheppen niet op; ze mokken.
Onder hun stille nederigheid beoordelen ze in stilte (of in het geheim) de domheid of onbekwaamheid van degenen die een positie of bekendheid hebben die ze benijden; ze zijn ervan overtuigd dat ze het beter zouden kunnen, hoewel ze waarschijnlijk wel een reden zullen hebben om de kans daarop af te wijzen.
Voor partners wordt deze eenzijdige behoefte aan zelfverheerlijking echter op den duur vervelend. Het is nooit het moment voor hen om opgebouwd te worden, nooit de tijd voor de partner om te schitteren of om gevoed te worden, want de kwetsbare narcist heeft een emmer vol gaten die zijn voorraad niet vasthoudt. En vanwege het lage zelfbeeld van de kwetsbare narcist, mag de partner ook niet te veel zelfvertrouwen hebben. Als een partner te veel zelfvertrouwen heeft, zal de narcist ingrijpen om hem of haar “even met beide benen op de grond te zetten”.
Verwarrend genoeg zal de kwetsbare narcist, eenmaal gekleineerd, vervolgens weer opduiken als zijn of haar grootste fan – door middel van gaslighting, bewerend dat een eerdere kleinerende opmerking verkeerd begrepen was; dat hij of zij alleen maar probeerde te helpen door de partner te wijzen op iets wat hij of zij voor zijn of haar eigen bestwil moest weten.
Nogmaals, we hebben het hier niet over de zeldzame, gevraagde constructieve kritiek die ruimschoots wordt overschaduwd door ondersteunende bevestiging, maar over een alomtegenwoordig patroon van de constante behoefte om als superieur gezien te worden.
Zoals eerder opgemerkt, hebben narcisten een beperkt zelfinzicht. Wat hen betreft, zijn ze gewoon zichzelf. Het voelt normaal. Ze denken dat iedereen in hun schoenen hetzelfde zou denken, voelen en handelen.
Zoals eerder opgemerkt, heeft dit schema, gebaseerd op een combinatie van temperament, vormende en latere ervaringen, en mogelijk trauma, hen in het verleden gediend.
Het bood bescherming; het was misschien een manier om aandacht te krijgen; het was wellicht een manier om troost te ontvangen; het heeft mogelijk tot steun geleid. Op de een of andere manier werkte het, dus werd het de norm voor het functioneren in relaties.
Maar dit patroon is uitputtend voor een partner. Omdat narcisten geen fouten kunnen accepteren – of slechts kortstondig, voordat ze een “Maar…” invoegen waarmee ze iemand anders de schuld geven – begint de partner te denken dat de relatieproblemen uitsluitend aan henzelf liggen.
Partners kunnen hun eigen waarnemingen of zelfs hun geestelijke gezondheid in twijfel trekken, omdat de narcist gebeurtenissen uit het verleden herschrijft om zichzelf vrij te pleiten en de partner de schuld te geven.
Dit is de essentie van gaslighting.
Een relatie met een narcist is onevenwichtig; er is weinig tot geen wederzijdsheid. Er wordt niet geluisterd. Het draait allemaal om hen. Een wederzijdse, zorgzame relatie, gekenmerkt door zorg, luisteren, opletten, steunen en dienen van beide partners, is afwezig. De partner raakt daardoor uiteindelijk uitgeput en trekt zich terug uit pure vermoeidheid.
Als je narcistische trekken in je huwelijk of relatie herkent, kan bovenstaande ontmoedigend zijn. Je zou in de verleiding kunnen komen om te vertrekken, en dat is misschien wel de beste optie. Maar als je niet kunt of wilt vertrekken, zijn er stappen die je kunt ondernemen om een gezondere relatie te creëren.
* Realistische verwachtingen
Stap één is je verwachtingen bijstellen. Ze kunnen leren om attent te zijn, maar altruïstische onbaatzuchtigheid zal buiten hun bereik liggen. Accepteer en erken de veranderingen en verbeteringen die je onderweg ziet; positieve bekrachtiging is een bewezen middel voor gedragsverandering, ook bij narcistische gewoonten.
Stap twee is het benadrukken van een gezonde relatie (grenzen stellen) als een wederzijdse verbintenis. Als een narcist in staat is te veranderen, zal dat waarschijnlijk het gevolg zijn van een spirituele transformatie, zoals die plaatsvindt bij herstel van een verslaving. Een nieuwe relatie kan ontstaan wanneer zelfgerichtheid plaatsmaakt voor wederzijdse aandacht voor de ander, steun voor elkaar. Appelo heeft aan het einde van zijn boek een hoofdstuk gewijd hoe om te gaan met narcisme. Dat deel is ook uiteraard uitnodigend tot zelfreflectie voor iemand met een narcistische persoonlijkheid.
Relaties met een narcistische partner kunnen zeer uitdagend zijn, gekenmerkt door een uitputtende cyclus van idealisering en devaluatie. Het stellen van duidelijke grenzen, het behouden van onafhankelijkheid en het weerstaan van manipulatie zijn essentieel – evenals het zoeken naar steun bij therapeuten, groepen en dierbaren. Hoewel een relatie met een narcist inherent onevenwichtig is, kunnen partners met tijd, inzicht en zorg werken aan het ontwikkelen van gezondere relatiepatronen.
Ondanks dat er heel veel geschreven wordt over narcisme en de zelden wordt gelegd met borderline , is er niet zoveel goed onderbouwd wetenschappelijk onderzoek naar narcisme gedaan. Verder is het ook zo, stelt Appelo, dat narcisme alleen heel weinig voorkomt Meestal zijn er nog andere problemen en dit vertroebelt het beeld en maakt het toch heel lastig om te bepalen wat er nu wel en niet bij narcisme hoort.
* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *
NOOT bij de tekening DBT= DBT staat voor Dialectische Gedragstherapie
Het is een vorm van psychotherapie die vooral wordt gebruikt bij mensen die moeite hebben met het reguleren van emoties, zoals bij borderline persoonlijkheidsstoornis, maar ook bij bijvoorbeeld zelfbeschadiging, verslaving of ernstige stemmingsschommelingen.
DBT gaat ervan uit dat twee dingen tegelijk waar kunnen zijn:
je gevoelens zijn echt en begrijpelijk én je kunt leren om er anders mee om te gaan.
De therapie richt zich meestal op 4 belangrijke vaardigheden:
– Emotieregulatie: gevoelens beter begrijpen en sturen
– Aandacht (mindfulness): in het moment blijven zonder direct te reageren
– Stress-tolerantie: omgaan met moeilijke situaties zonder te escaleren
– Interpersoonlijke vaardigheden: beter communiceren en grenzen stellen
Gecertificeerd in het collega ‘Narcisme’, Dr. Martin Appelo, 2019 via Hupper.nl , gecertificeerd in het collega ‘Hechting en relaties’, 2021 Dr. Martin Appelo, gecertificeerd ‘ Borderline’ , Erwin Van Meekeren, 2023
